Ιερά Μονή Υψηλοτέρας (Εισοδίων της Θεοτόκου)

ή των Καλλιγράφων

Η κατάληξη του παλαιού πύργου στη κόγχη με την Παναγία και τους Αρχαγγέλους

Στα νοτιοανατολικά του Μεγάλου Μετεώρου, επάνω σε βράχο υψηλό και δυσπρόσιτο, ευρίσκονται τα ερείπια της παλαιότατης ιεράς μονής της Υψηλοτέρας. Στο σωζόμενο τμήμα της εισόδου, άνωθεν του καταπέσοντος πύργου, στην βορειοανατολική πλευρά του βράχου,

ξεχωρίζει κανείς την τοιχογραφία της Παναγίας στο τύπο της Βλαχερνίτισσας. 

 

 

Ο βράχος της Υψηλοτέρας

 Δεξιά Της διακρίνει καθαρά τη μορφή ενός Αρχαγγέλου (ενδεχομένως του Γαβριήλ), δεξιότερα δε μια ημιεξίτηλη μορφή του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, ο οποίος κρατεί σφαίρα στο αριστερό χέρι και κηρύκειο στο δεξί. 

 

Ό συντάκτης των Πατρίων’ Νείλος Σταυράς

 

Σύμφωνα με τα ‘Πάτρια’, η ιερά μονή ήταν αφιερωμένη στα Εισόδια της αειπάρθενου Παναγίας και έχει κτιστεί στα 1389/90.

Το μοναστήρι λεγόταν Υψηλοτέρα και μονή των Καλλιγράφων, διότι στα τέλη του 14ου αιώνα και στις αρχές του 15ου λειτουργούσε εργαστήριο κωδικογράφων – καλλιγράφων.

Ένας από αυτούς ήταν ο «ηγιασμένος» μοναχός Νείλος Σταυράς, ο οποίος κατοίκησε αρχικά σε σπήλαιο της Θεοτόκου παρά το Πηγάδιον, μετέβη κατόπιν στο Άγιον Όρος, όπου προφανώς έμαθε την καλλιγραφία και τελικά επέστρεψε και εγκαταστάθηκε στην Υψηλοτέρα. Μοναχός εκάρη από κάποιον Νεόφυτο και έλαβε το μοναχικό σχήμα από τον όσιο Αθανάσιο τον Μετεωρίτη, τον οποίο εγνώριζε εκ του σύνεγγυς.

Ο φωτισμός του Θεού να συγγράψει γύρω στα 1390 τον έγκριτο βίο του οσίου Αθανασίου, του μεγάλου καθηγητή του μετεωρικού μοναχισμού, παρείχε στην γραμματεία των Αγίων Μετεώρων μία από τις πολυτιμότερες ιστορικές και αγιολογικές πηγές.

Ο κωδικογράφος Νείλος Σταυράς ήταν παραγωγικότατος. Κατέλειπε περί τους είκοσι χειρόγραφους κώδικες, γραμμένους μεταξύ των ετών 1389/90 και 1407/8, οι οποίοι φέρουν και κωδικογραφικά σημειώματά του. Μετά την εγκατάλειψη της μονής Υψηλοτέρας, τα χειρόγραφα αυτά μεταφέρθηκαν στην μονή Μεγάλου Μετεώρου, όπου και ως σήμερα φυλάσσονται. Μολονότι ανορθόγραφος, ήταν επιμελής και καλλιγράφος. Καθώς σημειώνει ο Ν. Βέης «Ο Νείλος επιτηδεύετο βιβλιογραφών γραφάς διαφορωτάτας». Οι εν λόγω κώδικες της Υψηλοτέρας έχουν συμπεριληφθεί στα χειρόγραφα του Μεγάλου Μετεώρου.

Κατά το έτος 1407 ο Νείλος Σταυράς συντάσσει την ιστορία του ιερού μονυδρίου της Υψηλοτέρας με τον τίτλο: «Πάτρια, ήγουν εξήγησις πέτρας της λεγομένης Υψηλοτέρας, όπως τε οικείσθαι και πόθεν έλαχε και παρά τινων την αρήν έλαβε».

Παλαιότερη μνεία. Σύμφωνα με τα ‘Πάτρια’ ο πρώτος οικιστής και κτίτορας της Υψηλοτέρας Πέτρας ήταν κάποιος μοναχός Δωρόθεος. Γι’ αυτό λεγόταν και μονή του Δωροθέου. Ο μοναχός Δωρόθεος, προ της λήψεως του μοναχικού σχήματος, ονομαζόταν Διονύσιος και παρέμενε στο σπήλαιο του Στύλου το ‘παρά το Πηγάδιον’ το λεγόμενο του ‘Μακαρίου του αρχιμανδρίτη’. Λόγω της γειτνιάσεως του σπηλαίου με την καθολική πηγή των χωρικών, ο μοναχός Δωρόθεος ευρισκόταν σε ψυχικό κίνδυνο, γι’ αυτό προσήλθε στον άγιο Ιωάσαφ, δεύτερο κτίτορα του Μεγάλου Μετεώρου και του εξομολογήθηκε το πρόβλημά του. Ο σοφός ηγούμενος σε κοινή απόφαση με τους πατέρες του κοινοβίου το και με την σύμφωνη γνώμη του επισκόπου Σταγών απεφάσισαν να του προσφέρουν αφ’ ενός εργασία προς υπερνίκηση της ακηδίας, αφ’ ετέρου νέον ησυχαστικόν τόπο στον προς ανατολάς του Μεγάλου Μετεώρου δυσανάβατο βράχο, για να οικοδομήσει νέα μονή με χρηματοδότηση και πνευματική επιστασία του ευσπλαχνικού αγίου Ιωάσαφ του βασιλέως.

Ευθύς, λοιπόν, γύρω στα 1389/90 ο Μετεωρίτης ηγούμενος προσκάλεσε «λαμβάμωνα» [κατά πάσα πιθανότητα εργολάβο, ειδικό για κατασκευή κτιρίων που προϋπόθεταν αναρρίχηση] για να ετοιμάσει για τον Δωρόθεο τα μέσα ανόδου και καθόδου. Πρώτα μετέφερε κάτω από τον βράχο τα απαραίτητα υλικά, καθώς γράφει, και έπειτα ετοίμασε την κλίμακα [δηλαδή ανεμόσκαλα από τριχιά και αργότερα από δρυϊνους ξύλινους δοκίσκους] και δίχτυ από καλώδια [δηλαδή χονδρά καραβόσχοινα] για την μεταφορά των οικοδομικών υλικών και των τροφίμων.

Γράφει επί λέξει ο Νείλος Σταυράς στα ‘Πάτρια’: «Έκτοτε ουν μετεκομίσαντο τας εκείσε χρείας και,, αναρτήσας κλίμακα και καλωδίοις σκευασάμενος, ανήγαγε την παρακομιδήν. Είτα και κατοικίαν εδείματο την αρκούν [=αρκούσαν]∙ ην γαρ ισχυρός και ευτολμος. Μετά δε των άλλων και ναόν ωκοδόμησεν εις όνομα της υπεραγίας Θεοτόκου∙ και εορτή εκτελείται εν τη Εισοδίων ημέρα κατά την πρώην τάξιν»

Η σημείωση αυτή του Νείλου Σταυρά είναι μια αυθεντική πληροφορία για τον τρόπο ανόδου στους βράχους και το κτίσιμο των μονών των Μετεώρων.

Ο βράχος της Υψηλοτέρας είναι κατακόρυφος και ολόκρημνος, ύψους περίπου 100 μέτρων από την βάση, προκαλών ίλιγγο. Ο Δωρόθεος όμως ήταν αυτόχθων, ισχυρός και εύτολμος και το 1390 εγκαταστάθηκε στον μικρής έκτασης βράχο και ανήγειρε ναό της Παναγίας, που εόρταζε τα Εισόδια της Θεοτόκου. Στα ‘Πάτρια’ ο Νείλος σημειώνει χαρακτηριστικά «κατά την πρώην τάξιν», πράγμα που δίνει την δυνατότητα να υποθέσουμε ότι και το σπήλαιο της Θεοτόκου στον Στύλο, το λεγόμενο του αρχιμανδρίτη, εόρταζε στα Εισόδια της Θεοτόκου, δηλαδή την 21η Νοεμβρίου.

Ιστορική εξέλιξη του μονυδρίου. Εκτός από τον ναό, ο Δωρόθεος, ανήγειρε κελλιά για την διαμονή των μοναχών. Αφού παρέμεινε μερικά χρόνια και ολοκλήρωσε τα κτίσματα, μάλλον περιέπεσε πάλι σε ακηδία και ανεχώρησε για άλλο τόπο μονασμού. Πρώτα όμως παρεχώρησε την Υψηλοτέρα σε έναν ιερομόναχο ονόματι Μακάριο. Και ο δεύτερος οικήτορας, όντας δραστήριος και φιλόπονος, καλλώπισε τον ναό και φρόντισε για τις λοιπές ανάγκες του μονυδρίου. Τότε προσήλθαν και άλλοι μοναχοί, ήτοι: Ο Νεόφυτος ο δευτερεύων και ο Νήφων ο ράπτης, ο οποίος έκτισε και δικό του κελλί. Εν των μεταξύ επανήλθε ο κτίτορας Δωρόθεος και ανέλαβε πάλι την διοίκηση.

Αργότερα ήλθε ένας νέος υποτακτικός, ο οποίος με την πνευματική καθοδήγηση του αγίου Ιωάσαφ προχώρησε πνευματικά, πήρε το μεγάλο Σχήμα και ονομάστηκε Βαρνάβας. Συν τω χρόνω ανέλαβε αυτός την διοίκηση της Υψηλοτέρας, αύξησε τις οικοδομές «άνω και κάτω», καλλώπισε τον ναό των Εισοδίων και εφοδίασε την ιερά μονή με βιβλία και ιερά σκεύη.

Ο Δωρόθεος παρέμεινε μέχρι τέλους μοναχός. Στον υπ’ αριθ.25 κώδικα του Μεγάλου Μετεώρου, όπου περιέχονται τα ‘Πάτρια’, στο φ. 216 αναγράφεται: «† Αιωνία η μνήμη του Δωρόθεου του κτίτορος της Υψηλοτέρας». Σε άλλη σημείωση παρακάτω: «Ο Θεός μακαρίσει τον Βαρνάβαν τον μοναχόν και καθηγούμενον της Υψηλοτέρας».

Η μονή της Υψηλοτέρας λεγόταν και μονή των Καλλιγράφων, όπως προείπαμε, επειδή εργάστηκαν, επάνω στον βράχο, μεθοδικά και εντατικά ειδικευμένοι βιβλιογράφοι για την παραγωγή κυρίως εκκλησιαστικών βιβλίων, όπως αυτό προκύπτει από τα σχετικά σημειώματά τους. Εκτός από τον κωδικογράφο Νείλο, άλλοι γνωστοί γραφείς υπήρξαν ο μοναχός Λάζαρος και ο ιερομόναχος Λαυρέντιος, με τα ακόλουθα κωδικογραφικά σημειώματα: «Λάζαρος ταύτα έγραψε εις την Υψηλοτέραν την Θεοτόκον». Και: « Εις την Παναγία Μετεώρου εις την Υψηλοτέραν επροσήλωσα το εγώ ο εν ιερομονάχοις Λαυρέντιος». Στο πρώτο σημείωμα το «Υψηλοτέρα» είναι επιθετικός προσδιορισμός της Θεοτόκου ως Υψηλοτέρας των Ουρανών, ενώ στο δεύτερο επιθετικός προσδιορισμός στην νοούμενη λέξη Πέτρας.

Μνεία της ιεράς μονής Υψηλοτέρας γίνεται, επίσης, σε γράμμα του μητροπολίτη Μαρίσης Ιωάσαφ του έτους 1401/2, σύμφωνα με το οποίο ο παπα-Θεόδωρος παραχώρησε κάποιο αμπέλι στην μονή του Μεγάλου Μετεώρου, για να είναι άβατο από γυναίκες («εκτός του όρους των γυναικών»), το οποίο βρισκόταν στην περιοχή της Δούπιανης. Ως αντάλλαγμα δόθηκε στον παπα-Θεόδωρο ένα μετεωρίτικο αμπέλι της Υψηλοτέρας, που είχε δωρίσει στη μονή του Μετεώρου ο μοναχός Νεόφυτος για «ταφικό μνημόσυνό του». Πιθανώς πρόκειται για τον προαναφερθέντα μοναχό Νεόφυτο που διακόνησε στην Υψηλοτέρα ως δευτερεύων.

Στον υπ’ αριθ.135 κώδικα του Μεγάλου Μετεώρου (Β 45) σώζεται γράμμα ενός αδήλου ηγούμενου της μονής Υψηλοτέρας (τελ. 14ου – αρχ. 15ου) που απευθύνεται «προς τινά τιμίαν και ευγενεστάτην εν γυναιξί σύζυγον Αγγέλου πανευγενεστάτου οικείου κραταιού και αγίου αυθεντού και βασιλέως». Σύζυγος του καίσαρα Αλεξίου Αγγέλου Φιλανθρωπηνού (1381-1388) ήταν η καισάρισσα Μαρία Αγγελίνα προς την οποία, κατά πάσα πιθανότητα, απευθύνεται η επιστολή του ηγουμένου. Η καισάρισσα Μαρία Αγελλίνα ήταν διαφορετικό πρόσωπο από την συνώνυμη Μαρία Αγγελίνα, αδελφή του οσίου Ιωάσαφ και δέσποινα των Ιωαννίνων, σύζυγο του δεσπότη Θωμά Πρελιούμποβιτς (†1384).


Σελίδες από τα Πάτρια ήτοι το κτιτορικόν της Υψηλοτέρας.

Κώδικας υπ'αριθμών25,Ι.Μ.Μ.Μετεώρου,φ.217

 

Η μονή Υψηλοτέρας ακολουθούσε το Ιεροσολυμίτικο Τυπικό της μονής του Αγίου Σάββα, όπως αυτό εμφαίνεται από τον κώδικα υπ’ αριθ.224 του Μεγάλου Μετεώρου (15ου αι.), όπου περιέχεται το «Τυπικόν της εκκλησιαστικής ακολουθίας της εν Ιεροσολυμοις αγίας Λαύρας του Οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Σάββα». Στο φύλλο 166 υπάρχει το κάτωθι κτητορικό σημείωμα: « τούτω τω τι /πεικό είνε της / υψ(η)λοτέρας και / όπου το παρη να / έχη ατίδικον». [=Τούτο το Τυπικό είναι της Υψηλοτέρας και όποιος το πάρη να έχει αντίδικον (την Θεοτόκον)].

Η Ιερά μονή της Υψηλοτέρας αναφέρεται και στο ‘Χρονικό των Μετεώρων’ ότι κατείχε πολλά υποστατικά.

Στις αρχές του 17ου αιώνα το μοναστήρι της Υψηλοτέρας ανήκει ως κελλίο στο Μεγάλο Μετεώρο, αφού στο γνωστό ‘Κατάστιχο δια την αποκοπήν των κελλιωτών’ αναφέρεται τρίτη στη σειρά, με τον τίτλο «η Υψηλοτέρα».

Στην πολλάκις αναφερθείσα ζητεία των μετεωρικών μοναστηριών προς τον ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Ιωάννη Βασίλειο Lupu (1634-1653) συνυπογράφουν, δωδέκατοι στην σειρά, «οι εν τη Υψηλοτέρα» πατέρες. Υπογράφει δε ως ηγούμενος ο ιερομόναχος Σέργιος. Στο αποτύπωμα της σφραγίδας εικονίζεται η Θεοτόκος Βραφοκρατούσα στον τύπο της Βλαχερνίτισσας και περιμετρικά η επιγραφή: «†CΕΡΓΙCΟ [=Σέργιος] 16 xx 27 [=1627] ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟC».

Αναφορά σε ηγούμενους της μονής Υψηλοτέρας ευρίσκουμε στον κώδικα υπ’ αριθ.98 του Μεγάλου Μετεώρου με γραφές του 15ου -16ου αιώνα. Ο «παπα Νικόδημος ηγούμενος της Υψηλοτέρας». Σε άλλη  ενθύμηση στον ίδιο κώδικα διαβάζουμε ότι ο ηγούμενος της μονής Υψηλοτέρας πήγε σε κάποιον ιερομόναχο Γεννάδιο, να του μάθει γράμματα. Διαβάζουμε επί λέξει: «† ο καθηγούμενος της μονής Υψηλοτέρας και ήλθα στον κυρ Γεννάδιο να μάθω γράμματα και έψησε τα συκώτια μου».

Στην προαναφερθείσα χαλκογραφία του Ελασσονίτη μοναχού Παρθενίου, του έτους 1782, απεικονίζεται η μονή της Υψηλοτέρας με ναό και κελλία.

Περαιτέρω ιστορικές μαρτυρίες δεν έχουμε για να γνωρίσουμε την ιστορική εξέλιξη της μονής.

Ο προηγούμενος Πολύκαρπος Ραμμίδης γράφει για την ως άνω μονή στα 1882: « Το όνομα έλαβε εκ της αφιερώσεως του ναού εις την Θεοτόκον την Υψηλοτέραν των ουρανών, η εκ του σχήματος του βράχου, όστις είναι υψηλότατος και στενώτατος έχω περιφέρειαν μόλις ενός στρέμματος, η δε ανάβασις αυτού ήτο δυσκολώτατη και επικινδυνωδεστάτη πασών εκτελουμένη δια κρεμαστής κλίμακος εξ εκατόν και επέκεινα βαθμίδων συγκειμένης· αυτή διατηρηθείσα μόλις επί 350 έτη, κατόπιν διελύθη, η δε περιουσία αυτής περιήλθεν εις την κατοχήν της μονής του Μετεώρου».

Η ιερά μονή της Υψηλοτέρας ανήκε ανέκαθεν στην μονή του Μεγάλου Μετεώρου. Από το 1994, με την υπ’ αριθ. 18/22.11.1994 πράξη του σεβασμιωτάτου μητροπολίτη Σταγών και Μετεώρων κ.Σεραφείμ, είναι επισήμως μετόχι της ως άνω μονής. 

 ΘΕΟΤΕΚΝΗΣ ΜΟΝΑΧΗΣ ΑΓ.ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΑΓΙΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

 

{flike}

 


Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ