Εκπαίδευση παιδιού με αυτισμό

 

του κ. Γεωργίου Μηλίτση, διδασκάλου

Ερευνες που έγιναν τελευταία έδειξαν ότι οι περισσότεροι μαθητές που φοιτούν στα Ειδικά Σχολεία είναι παιδιά με το σύνδρομο ή το φάσμα του αυτισμού.
   Πριν δώσουμε τον ορισμό, τι είναι αυτισμός πρέπει να πούμε ότι ο όρος «αυτισμός» προέρχεται ετυμολογικά από την ελληνική λέξη «εαυτός» και υποδηλώνει την απομόνωση ενός ατόμου στον εαυτό του. Αρχικά, ο όρος αυτός χρησιμοποιήθηκε από τον Ελβετό ψυχίατρο Eugen Bleuler το 1911, στη συνέχεια, στις αρχές της δεκαετίας του 1940, δύο άλλοι ψυχίατροι, ο Leo Kanner και ο Hans Asperger περιέγραψαν περιπτώσεις παιδιών που παρουσίαζαν ελλείμματα στην κοινωνική ανάπτυξη, ιδιόμορφη γλωσσική ανάπτυξη και περιορισμένα στερεότυπα ενδιαφέροντα (Κάκουρος, Μανιαδάκη, 2005, σελ. 321).
Τί είναι αυτισμός. Οι επιστήμονες κατέλειξαν ότι αυτισμός είναι μία σοβαρή νεύρο-ψυχιατρική διαταραχή, που διαρκεί μία ολόκληρη ζωή και είναι συνήθως παρούσα από τη γέννηση του παιδιού. Άλλος ορισμός λέγει ότι: «Αυτισμός είναι μια διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή, που χαρακτηρίζεται από μειωμένη κοινωνική αλληλεπίδραση και επικοινωνία, καθώς και από περιορισμένη, επαναλαμβανόμενη και στερεότυπη συμπεριφορά».
Πότε εκδηλώνεται. Οι έρευνες έδειξαν ότι τα συμπτώματα του συνδρόμου του αυτισμού εκδηλώνονται από τη βρεφική ηλικία. Αυτά μπορεί να τα διαγνώσει το έμπειρο μάτι του ειδικού επιστήμονα. Από την ηλικία των τριών ετών τα συμπτώματα του αυτισμού είναι εμφανή στο παιδί.
Πως εκδηλώνεται. Είναι φυσικό να αναρρωτηθούμε «πώς θα καταλάβουμε ότι ένα παιδί έχει το σύνδρομο του αυτισμού;»
   Τα παιδιά με αυτισμό έχουν: ελλείμματα κοινωνικών δεξιοτήτων (η ανθρώπινη φωνή δεν προκαλεί ενδιαφέρον, δυσκολία στη διαμόρφωση συναισθηματικών σχέσεων ακόμη και με τους γονείς, έλλειψη βλεμματικής επαφής, χειρονομιών και άλλων δεξιοτήτων, μη λεκτικής επικοινωνίας, απουσία κοινωνικού χαμόγελου, έλλειμμα στην ικανότητα μίμησης, αδυναμία κατανόησης συναισθημάτων).
   Ακόμα παρουσιάζουν ιδιόμορφη γλωσσική ανάπτυξη (απουσία ή περιορισμένη ανάπτυξη λόγου, εμφάνιση ηχολαλίας, χρήση της αντωνυμίας «εσύ» αντί «εγώ», όταν αναφέρονται στον εαυτό τους, δυνατή ένταση και κακός ρυθμός της φωνής). Επίσης έχουν στερεότυπη συμπεριφορά (ενασχόληση με στερεότυπες κινήσεις, όπως αιώρηση, στροβιλισμός, περπάτημα στην άκρη των δαχτύλων, γρήγορες κινήσεις των δαχτύλων μπροστά στα μάτια, διαρκής τακτοποίηση κάποιων παιχνιδιών, εμμονή στη διατήρηση της ίδιας αλληλουχίας κατά την εκτέλεση ορισμένων δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής, απομνημόνευση στοιχείων που αφορούν συγκεκριμένο θέμα). ´Ολα τα παραπάνω συνοδεύονται από νοητική υστέρηση (το 76-89% των αυτιστικών παιδιών παρουσιάζει νοητική υστέρηση, IQ<70).  
   Επειδή τα συμπτώματα του αυτισμού ποικίλουν ευρέως, γι᾽ αυτό πολλές φορές ομιλούμε γιά φάσμα αυτισμού. Ο όρος διαταραχή του φάσματος του αυτισμού (ASD) χρησιμοποιείται για να αναφερθεί σε παιδιά που έχουν διαγνωστεί με: αυτισμό, Σύνδρομο Asperger και Διάχυτη Αναπτυξιακή Διαταραχή (ΔΑΔ)
   Μεταξύ των παιδιών με αυτισμό, μπορεί να βρούμε και άτομα που έχουν υψηλό δείκτη νοημοσύνης και, κυρίως, με ιδιαίτερη κλήση στη μουσική και τη ζωγραφική. ´Ατομα με αυτισμό ήταν ο φιλόσοφος Immanuel Kant, ο γνωστός μας Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, ο καλλιτέχνης Nico Pirosmanishvili κ.λ.π.
Αίτια του αυτισμού. Η αιτία του αυτισμού είναι οργανική και αφορά τον εγκέφαλο. Δηλαδή το πρόβλημα το δημιουργεί μια εγκεφαλική δυσλειτουργία. Ο αυτισμός είναι μία εκ γενετής διαταραχή του εγκεφάλου, που επηρεάζει τον τρόπο που ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί τις πληροφορίες. Η αιτία εξακολουθεί να παραμένει άγνωστη. Κάποιες έρευνες υποδεικνύουν ένα νευρολογικό πρόβλημα, που επηρεάζει εκείνα τα τμήματα του εγκεφάλου, τα οποία επεξεργάζονται τη γλώσσα και τις πληροφορίες, που δίνουν οι αισθήσεις. Ίσως υπάρχει μια δυσαναλογία κάποιων συγκεκριμένων νευροχημικών ουσιών στον εγκέφαλο. Γενετικοί παράγοντες μπορεί μερικές φορές να εμπλέκονται. Τελικά, ο αυτισμός μπορεί να είναι απόρροια ενός συνδυασμού διαφόρων αιτιών. Δεν είναι υπαίτιοι οι γονείς που το παιδί τους έχει αυτισμό. Οι ερευνητές συμφωνούν ότι ο αυτισμός φαίνεται να προκαλείται από κάποιο φυσικό πρόβλημα στον εγκέφαλο (www.noesi.gr).
´Εκταση του προβλήματος. Ο αυτισμός είναι μία από τις μεγαλύτερες αναπτυξιακές διαταραχές. Οι πιο πρόσφατες έρευνες συμφωνούν ότι περίπου 4 έως 5 άτομα σε κάθε 10.000 έχουν αυτισμό και περίπου 20 άτομα σε κάθε 10.000 παρουσιάζουν αυτιστικές τάσεις. Με βάση αυτά τα δεδομένα, υπολογίζεται πως στην Ελλάδα πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον 4.000 έως 5.000 παιδιά και ενήλικα άτομα με αυτισμό και 20.000 έως 30.000 άτομα με αυτιστικού τύπου διαταραχές ανάπτυξης (www.specialeducation.gr).
   Διαταραχές του φάσματος του αυτισμού είναι πιο συχνές σε αγόρια από ό,τι σε κορίτσια  
Εκπαίδευση του παιδιού με αυτισμό. ´Οπως όλοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση το ίδιο πρέπει να γίνεται και με το αυτιστικό παιδί. Βέβαια η εκπαίδευση του παιδιού αυτού συνήθως γίνεται στα Ειδικά σχολεία αν και υπάρχουν Παιδαγωγοί και Ψυχολόγοι που υποστηρίζουν ότι κι αυτοί οι μαθητές πρέπει να φοιτήσουν στο σχολείο της γειτονιάς τους. Πάντως σε όποιο σχολείο κι αν φοιτήσουν δεν μπορουν να παρακολουθήσουν το ίδιο εκπαιδευτικό προγραμμα με τους συμμαθητές τους.
   Για την κατανόηση και την εκπαίδευση ενός παιδιού με αυτισμό, χρειάζεται προσπάθεια, αφοσίωση και σοφία για να διεισδύσουμε στον κόσμο του, θάρρος, υπομονή και οι εκδηλώσεις του να μας φαίνονται λογικές και λιγότερο παράλογες.
   Η εκπαίδευσή του θα πρέπει να αρχίζει, αυτό πρέπει να γίνεται με όλα τα παιδιά, από την βρεφική ηλικία. ´Οσο πιο νωρίς αρχίζει η εκπαίδευση τόσο καλύτερα για το παιδί, απέδειξε η εμπειρία. Αν οι γονείς βρουν κατάλληλο βρεφικό κι αργότερα παιδικό σταθμό, θα πρέπει χωρίς ενδιασμούς να το στείλουν να φοιτήσει εκεί. ´Οταν θα έλθει στη ηλικία που εγγράφονται τα παιδιά στα νηπιαγωγεία θα πρέπει να το εγγράψουν σε Ειδικό Νηπιαγωγείο. Ειδικά Νηπιαγωγεία υπάρχουν σε όλες τις πρωτεύουσες των νομών της πατρίδας μας.


Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς παιδιού με αυτισμό.
   Η εκπαίδευση του παιδιού με αυτισμό, κι όλων των παιδιών, πρέπει να αρχίζει από το σπίτι με πρώτους εκπαιδευτές τους γονείς του. Οι βασικοί τομείς που θα πρέπει να απασχολήσει τους γονείς και οι στόχοι που θα πρέπει να βάλουν είναι οι εξής:
   1. Να το βοηθήσουν να ανεξαρτοποιηθεί. Ενθαρρύνουμε το παιδί π. χ. να ντυθεί μόνο του. Στην αρχή αφήνουμε στο παιδί να κάνει μόνο το τελευταίο βήμα. ´Οταν αυτό κατακτηθεί το αφήνουμε να κάνει βήματα προς τα πίσω, αυτό γίνεται μέχρι να μπορέσει να ντυθεί μόνο του.
   Το ίδιο γίνεται όταν θέλουμε να το διδάξουμε να φάει μόνο του ή να πιεί νερό κ.λ.π.
   Καθ᾽ όλη τη διάρκεια της διδασκαλίας μας διατηρούμε την ψυχραιμία μας, δεν φωνάζουμε και σε κάθε κατάκτηση του στόχου μας το επαινούμε και το ανταμοίβουμε. ´Οταν το παιδί παλινδρομεί θα πρέπει να αποφεύγουμε να δείχνουμε στενοχωριμένοι και ενοχλημένοι.
   2. Καθιερώστε ρουτίνες για την οργάνωση της ζωής του. Το παιδί με αυτισμό αγαπά πολύ να κάνει το ίδιο πράγμα. Αυτό θα πρέπει να το εκμεταλευθούν οι γονείς για να πετύχουν ορισμένους στόχους τους. Θέλουμε π.χ. να το διδάξουμε τι πρέπει να κάνει πριν κοιμηθεί το βράδυ. Οι στόχοι μας θα είναι: να φάει το βραδυνό του, να πάει στο μπάνιο, να προσευχηθεί, να φορέσει τις πιζάμες του, να πάει στο κρεβάτι του και να σβύσει το φως. Η σειρά μπορεί να είναι αυτή καθημερινά ή λίγο διαφορετική ανάλογα με τις προτιμήσεις σας.  
   3. Διδάξτε στο παιδί σας να σπάσει ρουτίνες. Προαναφέραμε ότι το παιδί με αυτισμό του αρέσει η ρουτίνα, όμως θα πρέπει να κάνουμε βήματα που θα σπάσουν τη ρουτίνα. Θα αρχίσουμε να κάνουμε μικρές αλλαγές που έχουν σχέση με την καθημερινή ζωή, π.χ. αλλάζουμε κατά διαστήματα τη θέση του παιδιού στο τραπέζι. Η μητέρα μαγειρεύει το φαγητό με διαφορετικό τρόπο. Αλλάζουμε τη διαδρομή που πηγαίνει στο σχολείο.
   Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η ρουτίνα είναι σημαντική στη ζωή του παιδιού μας, είναι επίσης σημαντικό να μάθουν τα παιδιά νά δέχονται τις αλλαγές που πρέπει να κάνουμε.
   4. Να κάνουμε συχνές εξόδους σε δημόσιους χώρους με το παιδί. Αν όλα τα παιδιά πρέπει να εξασκήσουν τον εγκέφαλό τους και να αναπτύξουν τη νοημοσύνη τους, αυτό το έχουν μεγαλύτερη ανάγκη τα παιδιά με αυτισμό. Για να το πετύχουμε πρέπει να το πηγαίνουμε στα δημόσια πάρκα όπου μπορούν να παίξουν μαζί με άλλα παιδιά, να κουνηθούν και γενικά να «ακονίσουν το μυαλό τους». Αν ο χρόνος το επιτρέπει να το κάνετε συχνά και σε σύντομο χρονικό διάστημα θα διαπιστώσετε ότι πραγματικά άξιζε τον κόπο και το χρόνο που διαθέσατε.  
´Ηλθε η ώρα για το Σχολείο.
   ´Οπως όλα τα παιδιά στην καθορισμένη ήλικία πηγαίνουν στο σχολείο το ίδιο θα πρέπει να γίνει και με το παιδί που έχει αυτισμό.
   Τό πρώτο βήμα που πρέπει να κάνουν οι γονείς πριν να εγγράψουν το παιδί τους στο σχολείο είναι να επισκεφθούν το Κ. Ε. Δ. Δ. Υ. που υπάρχει σε κάθε πρωτεύουσα του νομού για να το εξετάσουν άτομα που έχουν εξειδίκευση πάνω στα θέματα που σχετίζονται με τα προβλήματά του. Εκεί θα τους ενημερώσουν αν το παιδί τους θα εγγραφεί στο σχολείο της γειτονιάς ή θα πρέπει να πάει σε Ειδικό Σχολείο ή να δεχθεί εκπαίδευση στο σπίτι του.
   Κανονικό Σχολείο. Είναι φυσικό ότι όλοι οι γονείς θέλουν το παιδί τους να εγγραφεί σε κανονικό σχολείο όμως αυτό δεν είναι πάντοτε όχι μόνον εφικτό αλλά και επιζήμιο για το παιδι, διότι θα χάσει πολύτιμο χρόνο μιας και στο κανονικό σχολείο ο δάσκαλος που θα το έχει δεν θα μπορέσει εκ των πραγμάτων να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του και τις υποχρεώσεις του (δεν έχει εξειδικευμένες γνώσεις και εμπειρίες, ο αριθμός των μαθητων της τάξεως είναι υπερβολικά μεγάλος κ.λ.π. ).
   Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη και τα παρακάτω: Ο αυτισμός πλήττει σχεδόν όλες τις πτυχές της συμπεριφοράς: ομιλία, κινήσεις του σώματος, το ενδιαφέρον για φιλίες, την κοινωνική ζωή, τα συναισθήματα. Ο κόσμος για το παιδί με αυτιστιμό είναι πολύ διαφορετικός απ᾽ ότι είναι για το κανονικό παιδί.
   Αν οι γονείς πάρουν την απόφαση να πάει σε κανονικό σχολείο αυτό θα πρέπει να γίνει, για το συμφέρον του παιδιού, μέχρι τη στιγμή που αρχίζει να αισθάνεται ότι δεν είναι σαν τους άλλους, ότι αυτός είναι πάντα πίσω πάρα πολύ στα μαθήματα και όταν όλα αυτά αρχίζουν να προκαλούν προβλήματα στο ίδιο το παιδί (φοβίες, παλινδρόμηση, άρνηση να πάει στο σχολείο, ...). Τα παραπάνω τονίζει και ο Δρ. Salomão Schwartzman  καταλίγοντας: «δεν βλέπω γιατί ένα αυτιστικό με σοβαρή νοητική αναπηρία να φοιτήσει σε κανονική τάξη, είναι χάσημο χρόνου, δέν είναι κοινωνικοποίηση».
   Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι τα παιδιά με αυτισμό είναι εύκολος στόχος για να εκδηλώσουν την κακία τους,  χαρακτηριστικό της παιδικής ηλικίας. τα άλλα παιδιά.
   Στην βιβλιογραφία βρήκαμε το παρακάτω παράδειγμα. «Στην Curitiba, οι γονείς του Θωμά  και του Νίκου για την εκπαίδευση των παιδιών τους έκαναν τα εξής, τα έγραψαν  σε ιδιωτικό σχολείο όπου ο αριθμός των μαθητών μέσα στην τάξη ήταν μικρός. Στη ηλικία των 15 ετών ο Θωμάς, έχει ελαφρό αυτισμό, μπορούσε να διδαχθεί μαθηματικά και συμμετείχε στο μάθημα των υπολογιστών. Ο αδελφός του ο Νίκος που έχει σοβαρό πρόβλημα δεν έχει την ίδια εξέλιξη γι᾽ αυτό συμπληρώνει στο σπίτι την εκπαίδευσή του».   
   Βέβαια δεν έχουν όλοι οι γονείς τη δυνατότητα να προσφέρουν στα παιδιά τους εκπαίδευση όπως οι παραπάνω, αναφέραμε την περίπτωση αυτή για να δούμε ότι το παιδί θα μας δειξει σε ποιό σχολείο θα φοιτήσει.
   Ειδικό Σχολείο. Αφού οι γονείς πεισθούν ότι το συμφέρον του παιδιού τους είναι να φοιτήσει σε Ειδικό Σχολείο, υπάρχουν σε όλες τις πόλεις και κωμοπόλεις της πατρίδας μας, πηγαίνουν στο πλησιέστερο Ειδικό Σχολείο όπου συνομιλούν με τον Διευθυντή του για να καταλήξουν σε ποιό τμήμα θα παρακολουθήσει. Παλαιότερα υπήρχαν οι βαθμίδες (κατώτερη, μέση και ανώτερη) σήμερα και το Ειδικό Σχολείο έχει τάξεις.  
   Το πρώτο πράγμα που πρέπει να γίνει στο σχολείο, όταν εγγραφεί σ᾽ αυτό ένα αυτιστικό παιδί - αυτό πρέπει να γίνεται όχι μόνο στην αρχή κάθε σχολικού έτους αλλά και ενδιάμεσα αν το απαιτούν οι διδακτικές ανάγκες - είναι να φτιάξουν το πλάνο (curriculum)  το τι θα διδάξουν στο παιδι κατά τη σχολική χρονιά. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η διδασκαλία που δίδεται στα παιδιά με αυτισμό είναι κυρίως εξατομικευμένη, μακάρι να μπορούσε μέσα στη τάξη να γίνει μια μικρή ομάδα ώστε ο μαθητής να συμμετάσχει και σε ομαδική διδασκαλία.
   Στην κατάστρωση του προγράμματος, τι και πως θα το διδαχθεί κάθε μαθητής,  πρέπει να πάρουν μέρος εκτός από το δάσκαλο της τάξεως, ο Διευθυντής του Σχολείου, ο Ψυχολόγος, η Κοινωνική Λειτουργός καθώς και οι άλλες ειδικότητες που τυχόν θα υπάρχουν στο σχολείο. Αναμεσά τους θα πρέπει να υπάρχει συνεργασία για να λύονται τα προβλήματα που αναπόφευκτα θα παρουσιασθούν. Αν δεν υπάρχει συνεργασία όλων των παραπάνω, αλλά ο καθένας κάνει ότι νομίζει σωστό, τότε τα αποτελέσματα αν δεν είναι αρνητικά θα είναι περιορισμένα.
   Ας δούμε τι προτείνει το Υπουργείο Παιδείας για την εκπαίδευση των παιδιών με αυτισμό. ´Οταν εκπονούμε το πρόγραμμα διδασκαλίας ενός παιδιού με αυτισμό ο  βασικός παράγοντας στην εκπαίδευση του πρέπει να είναι η αυτονομία σε όσο το δυνατόν περισσότερους τομείς. Κάποιες από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές διδασκαλίας των παιδιών με αυτισμό είναι η δομημένη διδασκαλία, η διδασκαλία ένα προς ένα και η ομαδική διδασκαλία. Η δομημένη διδασκαλία χαρακτηρίζεται από την οργάνωση φυσικού περιβάλλοντος μεσα στην τάξη, από δόμηση εξατομικευμένου ημερήσιου προγράμματος, ώστε να είναι προβλέψιμες οι καθημερινές δραστηριότητες του παιδιού, από δόμηση ατομικού συστήματος εργασίας, ώστε να αποκτήσουν οι μαθητές ανεξάρτητη λειτουργικότητα και από χρήση υλικών με οπτική σαφήνεια στις καθημερινές δραστηριότητες των μαθητών (ΥΠΕΠΘ, 2003).
   Στον καταρτισμό του προγράμματος που θα πρέπει να κάνει ο δάσκαλος για τον συγκεκριμένο μαθητή πρέπει να λάβουμε υπόψι τα εξής: Οι άνθρωποι έχουν βασικά τρεις τρόπους για να μάθουν. α) Την οπτική. Οι μαθητές μαθαίνουν διαβάζοντας ή βλέποντας αυτά που θέλουμε να τους διδάξουμε και να γίνουν κτήμα τους. β) Την ακουστική. Οι μαθητές της κατηγορίας αυτής μαθαίνουν καλύτερα όταν ακούνε, φωνητικές οδηγίες ή ακόμα και με τη μουσική και γ) με την Κιναισθητική. Ο μαθητή κατακτά τη γνώση όταν αυτό που διδάσκουμε το κάνει μόνος του αντι να παρατηρεί το δάσκαλό του.
   Οι περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν δύο ή τρεις από αυτές τις μορφές εκμάθησης. Τα παιδιά με αυτισμό, έδειξε η εμπειρία και οι έρευνες, μπορούν να μάθουν μόνον με μία από τις παραπάνω μεθόδους.
   Παλαιότερα πίστευαν ότι τα παιδιά με αυτισμό δεν μπορούν να μάθουν να διαβάζουν ή να λύνουν απλά προβλήματα, σήμερα όμως όλοι παραδεχόμαστε ότι μπορεί να μάθουν μόνον που η διδασκαλία για τα παιδιά αυτά απαιτεί κάποια τροποποίηση στην τεχνική προσφοράς των γνώσεων.
   Χρήσιμες υποδείξεις. Οι ειδικοί μας συμβουλεύουν για τον τρόπο διδασκαλίας που πρέπει να ακολουθήσει ο εκπαιδευτικός. Θα πρέπει να ξέρουμε ότι κανένας από τους παραπάνω τρόπους διδασκαλίας δεν είναι σταθερός και δεν είναι και για κάποιο άλλο μαθητή, διότι κάθε παιδί με αυτισμό αντιδρά διαφορετικά στο περιβάλλον. Θα χρειαστεί πειραματισμό και προσεκτική παρατήρηση για να δούμε ποια μέθοδος θα είναι πιο αποτελεσματική.
   Θα βρούμε λοιπόν ποιο στυλ μάθησης ταιριάζει καλύτερα στο συγκεκριμένο αυτιστικό παιδί. Για παράδειγμα έναν οπτικό τύπο για να καταλάβει ότι ήρθε η ώρα να καθήσει θα του δείξουμε την εικόνα μιας καρέκλας. Αν ο μαθητής είναι κιναισθητικός τύπος μπορεί να καθίσει στην καρέκλα με μια μικρή πίεση στους ώμους του. Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι ένα παιδί με αυτισμό δεν είναι σε θέση να επεξεργαστεί πολλαπλές αισθητηριακές εισόδους ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι αδύνατο να επεξεργάζονται την οπτική και την ακουστική διδασκαλία ταυτόχρονα. Στην περίπτωση αυτή, η διδασκαλία θα ακολουθήσει ξεχωριστά «κανάλια» και θα επικεντρωθεί σε μία και μόνο κατεύθυνση κάθε φορά.
   Εάν ο μαθητής έχει ευαίσθητη ακοή τότε χρειάζεται προσοχή στην ένταση του ήχου που βγάζει το κουδούνι ή οιονδήποτε άλλο μέσο που χρησιμοποιεί το σχολείο για την έναρξη ή τη λήξη των μαθημάτων ή το διάλλειμα, ακόμα και η φωνή του δασκάλου μπορεί να ενοχλεί το παιδί, όταν είναι δυνατή. Για να πετύχουμε τους στόχους μας (ήρεμο περιβάλλον, μηδενική διάσπαση προσοχής κ.λ.π.) χαμηλώνουμε την ένταση του κουδουνιού ή οιοδήποτε άλλο μέσο που χρησιμοποιεί το σχολείο για την ομαλή λειτουργία του.
    Τα παιδιά με αυτισμό συχνά έχουν προβλήματα με τή γενίκευση, αυτό μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο διδασκαλίας π.χ. πως θα μάθει διάφορες δεξιότητες. Αν π.χ. θέλουμε να του διδάξουμε πώς θα περάσει στο απέναντι πεζοδρόμιο θα σπάσουμε σε επιμέρους βήματα αυτό που θέλουμε να κατακτήσει. ´Ισως χρειαστεί να σχεδιάσουμε στην αυλή του σχολείου ή σε άλλο χώρο αυτό που επιθυμούμε να κατακτήσει, όταν δούμε ότι αυτό που θέλαμε να μάθει έγινε κτήμα του θα πάμε το μαθητή στον συγκεκριμένο χώρο, εκεί που είναι αναγκασμένο να περάσει απέναντι.
   Αυτή η έλλειψη γενίκευσης μπορεί να επεκταθεί σε διάφορα αντικείμενα ή δραστηριότητες. Ας δούμε ένα παράδειγμα. Η Hilde de Clereq  είχε μια περίπτωση ενός αγοριού που ενώ στο σπίτι του χρησιμοποιούσε το μπάνιο αυτό ήταν αδύνατο να γίνει σε άλλο χωρό. Τελικά κατάλαβε ότι το μπάνιο του σπιτιού του είχε μαύρο κάθισμα και στο παιδί αυτό δεν μπορούσε να συνδεθεί η έννοια της "τουαλέτας" σε χώρους που είχαν λευκό κάθισμα. Κατάφερε να τον διδάξει, να γενικεύσει την έννοια της τουαλέτας βάζοντας μαύρη ταινία στην τουαλέτα του σχολείου˙ αργότερα άρχισε να αφαιρεί τμηματικά τα μαύρα κομμάτια της ταινίας μέχρις ότου ο μαθητής κατόρθωσε να γενικεύσει την έννοια «τουαλέτα» είτε ήταν μαύρη είτε λευκή.
   Για να ενισχύσουμε π.χ.  την κοινωνική αλληλεπίδραση χρησιμοποιούμε κοινωνικές ιστορίες και τον κύκλο των φίλων του. Μία κοινωνική ιστορία περιγράφει μία κατάσταση, η οποία είναι προβληματική για ένα παιδί με αυτισμό, ενώ παρέχει ταυτόχρονα σαφείς ενδείξεις και οδηγίες για το πώς πρέπει να εκδηλωθούν οι κατάλληλες κοινωνικές αντιδράσεις. Ο κύκλος των φίλων αποτελεί μία προσέγγιση, η οποία μπορεί να ασκήσει θετική επίδραση στην ατομική συμπεριφορά του παιδιού με αυτισμό. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω των επιτυχιών που βιώνει το παιδί από το περιβάλλον, δηλαδή τους συνομηλίκους του. Για την ενίσχυση της εναλλακτικής επικοινωνίας, για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί το επικοινωνιακό σύστημα PECS (σύστημα επικοινωνίας μέσω ανταλλαγης εικόνων). Το  PECS   απευθύνεται σε αυτιστικά άτομα, τα οποία δεν έχουν λόγο και άλλες επικοινωνιακές δεξιότητες και διδάσκει σε ένα αυτιστικό παιδί να ανταλλάσσει  μία φωτογραφία του επιθυμητού αντικειμένου με έναν δάσκαλο, ο οποίος ανταποκρίνεται σε αυτό το αίτημα (Καλύβα, 2005).
   Στη σύνταξη του προγράμματος διδασκαλίας θα μας βοηθήσουν πολύ τα ενδιαφέροντα του παιδιού. Διαπιστώνουμε ότι π.χ. αρέσει στο παιδί το τρένο, με αφετηρία αυτό κάνουμε το πρόγραμμα διδασκαλίας. Λέμε ιστορίες για τρένα, λύνουμε προβλήματα αριθμητικής κ.α. ´Ολα αυτά θα γίνουν κίνητρα για μάθηση.
   Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η βιωματική προσέγγιση είναι ένας άλλος σημαντικός παράγοντας στην εκπαίδευση των παιδιών αυτών που έχει μεγάλη σημασία, γιατί μερικές φορές το μάθημα αν γίνεται μόνο λεκτικά δεν θα έχει καλά αποτελέσματα γι᾽ αυτό χρειάζεται και η φυσική επαφή του παιδιού με το αντικείμενο που διδάσκουμε.
   Επίσης δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι το παιδί με αυτισμό έχει πρόβλημα στο να συνδέσει δύο γεγονότα, έστω κι αν έγιναν σε σύντομο χρονικό διάστημα. Για παράδειγμα αν θέλουμε να κάνουμε ανάγνωση και χρησιμοποιούμε κάρτες θα πρέπει η εικόνα του αντικειμένου και η έννοιά του να είναι στην ίδια πλευρά της κάρτας. Αν είναι σε διαφορετικές πλευρές, το παιδί δεν μπορεί να καταλάβει ότι εκπροσωπούν την ίδια ιδέα.
   Ακόμα δεν θα ξεχνουμε ότι για να εκπαιδεύσουμε ένα αυτιστικό παιδί πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι δεν μπορεί να ενταχθεί σε ομάδα κι έτσι δεν έχουμε αλληλεπίδραση, ότι έχει κακή επικοινωνία, δυσκολίες στην ομιλία και στην αλλαγή συμπεριφοράς του. Πολύ θα μας βοηθήσει για να έχουμε θετικά αποτελέσματα στη διδασκαλία μας αν δεν ξεχνούμε ότι τα παιδιά αυτά χρειάζονται συνεχή ενισχύση, η καθημερινή ρουτίνα θα πρέπει να είναι πάντα δομημένη, γιατί οποιαδήποτε αλλαγή μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά τους κι αν κατά τη διάρκεια των δραστηριοτήτων δεν δείχνουν ενδιαφέρον αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν.
   ´Ενα άλλο βοηθητικό μέσο το οποίο αν χρησιμοποιήσουμε θα έχουμε καλά αποτελέσματα είναι η χρήση της μουσικής. Το τραγούδι θα πρέπει πάντα να είναι σε συγκεκριμένες ώρες π.χ. την ώρα που οι μαθητές έρχονται στο σχολείο, όταν τρώνε και στα διαλείμματα.
Τομείς που πρέπει να καλύπτει το πρόγραμμα διδασκαλίας
   Οι τομείς που πρέπει να εκπαιδευτεί ένα παιδί με αυτισμό είναι οι παρακάτω:   
   Πολύτιμος βοηθός του εκπαιδευτή κατά τον Luiz Fernandes Pavelacki  είναι η προσευχή. Γράφει: «ο εκπαιδευτικός θα ενθαρρύνει την ομάδα να κάνουν όλοι μαζί προσευχή, διότι αυτό βοηθεί στην ομαδοποίηση των μαθητών».
   Ιστορία. Ενθαρρύνουμε μας μαθητές να μας διηγηθούν πως πέρασαν στο σπίτι μας, που πήγαν, αν άκουσαν κάτι που να μας άρεσε ή να μας έκανε εντύπωση κ.λ.π. Στο στάδιο επεξεργασίας του μαθήματος χρησιμοποιούμε χρωματιστές κιμωλίες και δείχνουμε αντικείμενα που αναφέρθηκαν στη διήγηση.
   Εργασία: Ο διδακτικός μας χρόνος είναι αφιερωμένος σε διάφορες δραστηριότητες οι οποίες μπορούν να γίνουν πάνω στο τραπέζι ατομικά ή ομαδικά σύμφωνα με μας στόχους που έχουν τεθεί για κάθε παιδί. Για παράδειγμα μπορεί να παίξει διάφορα επιτραπέζια παιγνίδια, να πάει στον πίνακα να γράψει ή να ζωγραφίσει, να πάρει υλικά για να μάθει τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ των εννοιών: παχύ και λεπτό, λείο και τραχύ, μεγάλο και μικρό.
   Ασφάλεια: Αυτή η δραστηριότητα βοηθάει να αποκτήσει το παιδί μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Το πετυχαίνουμε διδάσκοντας το πλύσιμο των χεριών, το βούρτσισμα των δοντιών, να πάει στο μπάνιο, να ντυθεί ή να ξεντυθεί μόνο του. Αυτά γίνονται σε συγκεκριμένες ώρες μέσα στο πρόγραμμα του σχολείου.
   Φαγητό. Σύμφωνα με τον Schopler  (1993), η ώρα του φαγητού βοηθεί το παιδί να κοινωνικοποιηθεί, γιατί πρέπει να σεβαστεί τον συμμαθητή του που τρώει και ορισμένες φορές να δώσει σε άλλον μαθητή από το φαγητό του. Κατά το γεύμα ο μαθητής ενθαρρύνεται να προετοιμάσει το τραπέζι για να φάει, να φέρει αντικείμενα που θα του χρειαστούν (κύπελλο, πιάτο, μαχαιροπίρουνα). Η δραστηριότητα αυτή βοηθά το παιδί να δραστηριοποιηθεί και να ευχαριστηθεί.
   Ψυχαγωγία: Αυτή η στιγμή είναι πολύ σημαντική στο πλαίσιο μας σχολικής ημέρας, είναι ο χρόνος που βοηθεί στην ολοκλήρωση της προσωπικότητας του παιδιού και της συναναστροφής του με τα άλλα παιδιά του σχολείου με ειδικές ανάγκες. Την ώρα αυτή τα αυτιστικά παιδιά θα πρέπει να επιβλέπονται διακριτικά.
    Περίπατοι. Αυτοί γίνονται έξω από το σχολείο. Γνωρίζουμε ότι τα αυτιστικά παιδιά στερούνται κοινωνικότητας έτσι ο περίπατος τα δίνει ευκαιρίες να βιώσουν κοινωνικές καταστάσεις στις οποίες συμμετέχουν άμεσα ή έμμεσα. Από τη μία πλευρά, τα παιδιά με αυτισμό μαθαίνουν να ζούνε με την κοινωνία αλλά και η κοινωνία μαθαίνει να τα αποδέχεται.
   Την ώρα αυτή θα επισκεφθούμε ένα μουσείο, σούπερ-μάρκετ, εργοστάσια, βιοτεχνίες, το ζωολογικό κήπο κ.λ.π.
   Έξοδος: Οταν πλησιάζει η ώρα για να κτυπήσει το κουδούνι για τη λίξη των μαθημάτων ο δάσκαλος ενθαρρύνει τους μαθητές να συγκεντρώσουν το παιδαγωγικό υλικό και να το βάλουν στη θέση του ώστε την επόμενη ημέρα να είναι έτοιμο για να το ξαναχρησιμοποιήσουν.  
   Στους περισσότερους από τους παραπάνω τομείς πρέπει ο εκπαιδευτικός να αφιερώνει καθημερινά ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, αυτό στην παιδαγωγική λέγεται ρουτίνα. Αυτή η ρουτίνα, όσο κι αν μας φαίνεται «βαρετή» είναι μονόδρομος στην εκπαίδευση των παιδιών με αυτισμό, αν θέλουμε να τα βοηθήσουμε.
   ´Ολα όσα προαναφέραμε για να γίνουν πραγματικότητα χρειάζεται το σχολείο να είναι εξοπλισμένο με το κατάλληλο διδακτικό και εποπτικό υλικό. Αν ο δάσκαλος δεν έχει αυτά τα εργαλία όσο κι αν εργαστεί, όσο κι αν κουραστεί, όσο και προσπαθήσει δεν θα έχει τα ποθητά αποτελέσματα.
Εκπαιδευτής και εκπαιδευόμενος
   ´Ολοι μας γνωρίζουμε την αλληλοεπίδραση που υπάρχει μεταξυ εκπαιδευτού και εκπαιδευομένου. Αυτό είναι πολύ βασικό στην εκπαίδευση του παιδιού με αυτισμό.
   Το πρώτο πράγμα που έχει να κάνει ο εκπαιδευτής είναι να διαρυθμίσει την αίθουσα διδασκαλίας κατάλληλα ώστε να μπορέσει εύκολα και γρήγορα να προσαρμοσθεί ο μαθητής.
   Η τάξη όπου θα φοιτήσουν παιδιά με αυτισμό χωρίζεται σε τρία μέρη:
   1. Προσωπική θέση. Κάθε μαθητής έχει τη θέση του πάνω από την οποία είναι το ράφι του. Το χρώμα του ραφιού είναι διαφορετικό για κάθε μαθητή (ο μαθητής Α έχει ένα ράφι μπλε, ενώ ο Β έχει ράφι με χρώμα κόκκινο). Εκεί βάζει τα προσωπικά του αντικείμενα: οδοντόβουρτσα, πετσέτα, το φαγητό του, τα σχολικά του είδη. Κάθε μαθητής ξέρει πού είναι η θέση του και τα πράγματά του.
   2. Ατομικός χρόνος. Είναι ο χρόνος που ο δάσκαλος εργάζεται ατομικά με κάθε μαθητή για να κάνει τις εργασίες του. Την ώρα που δάσκαλος ασχολείται με ένα μαθητή του οι άλλοι μαθητές κάνουν κάποια άλλη δραστηριότητα.  
   3. Ελεύθερη ώρα. Την ώρα αυτή οι μαθητές μπορούν να επιλέξουν μια δραστηριότητα που τους ευχαριστεί και να απασχοληθούν μ᾽ αυτήν, πάντα κάτω από το άγρυπνο μάτι του δασκάλου..
   ´Οπως, κατά την παροιμία,η καλή μέρα φαίνεται από το πρωί, το ίδιο συμβαίνει με το αν θα πάει καλά η σχολική ημέρα. Για να πάει καλά η σχολική ημέρα η υποδοχή και η είσοδος του μαθητή στο σχολείο πρεπει να είναι πάντα ζεστή και να συνοδεύεται από διάλογο και φιλιά. Μια απαλή και σιγανή μουσική τις περισσότερες φορές μας βοηθάει να πετύχουμε το στόχο μας.
Τι πρέπει να προσδοκούμε
   ´Οπως όλοι οι γονείς έτσι κι οι γονείς του παιδιού με αυτισμό έχουν διάφορες ανησυχίες για το παιδί τους. Η μεγαλύτερη ανησυχία τους είναι το μέλλον του παιδιού τους. Διερωτώνται, όταν μεγαλώσει θα μπορέσει να ζήση αυτόνομα, να εργασθεί; Η απαντηση δεν είναι τόσο εύκολη, διότι είναι συνισταμένη πολλών επιμέρους παραγόντων, όπως νοημοσύνη, μέγεθος του αυτισμού, εκπαίδευση, οικογένεια κ.λ.π.
   Η εμπειρία δείχνει, το επιβεβαιώνει και η διεθνής βιβλιογραφία, ότι η ένταξη στην αγορά εργασίας ενός παιδιού με αυτισμό είναι δύσκολη μεν , αλλά όχι ακατόρθωτη.  Ο αυτισμός ορισμένες φορές δεν εμποδίζει το άτομο να εργαστεί, να είναι παραγωγικό και να οικοδομήσει τη ζωή του.
   Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι το παιδί με αυτισμό μπορεί να αναπτύξει συγκεκριμένες δεξιότητες σε ορισμένους τομείς της γνώσης. Δεδομένου ότι αυτές οι δεξιότητες τις περισσότερες φορές είναι σε λανθάνουσα κατάσταση για να αναπτυχθούν πρέπει να ενθαρρυνθεί, κι εδώ είναι ο ρόλος του σχολείου και της οικογένειας.
   Η διαπαιδαγώγηση ενός παιδιού με αυτισμό τις περισσότερες φορές δεν είναι εύκολο πράγμα˙ για να να γίνει κατορθωτή χρειάζονται πίστη στο Θεό, υπομονή, θάρρος, καρτερία, κουράγιο, ατσάλινα νεύρα . . .
   Αξίζει να δώσουμε τον εαυτό μας για τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών αυτών, την αξίζουν.
 
Πηγές και βοηθήματα
Aline Ferreira, Robôs são usados para educar crianças  autistas  na Inglaterra, 2012
Alfonso Almeida, Como ensinar crianças autistas, 2013
Luiz Fernandes Pavelacki, Técnicas utilizadas na educaçao dos autistas, 2013
Baptista, Cláudio Roberto. Autismo e Educação. Porto Alegre: Artmed, 2002.
Bautista, Rafael. Necessidades Educativas Especiais. Portugal: Dina Livros, 1995.  
Γενά, Αγγελ.: Αυτισμός και διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (Αξιολόγηση-Διάγνωση-Αντιμετώπιση), Αθήνα 2002.
Καλύβα, Ευφρ.: Αυτισμός. Εκπαιδευτικές και θεραπευτικές προσεγγίσεις, Παπαζήση, Αθήνα 2005.
Laboyer, Marion. Autismo Infantil. 2.ed. [s.l.]: Papirus, 1995.  
Maggie Francis Santos Pereira, Inclusão de autistas em escolas regulares:Um trabalho multidisciplinar, São Cristovão - SE/ Brasil, 2012
Πατίου Ιωάννα, Αυτισμός, 2013
Szabo, Cleuza. Autismo um Mundo Estranho. São Paulo: Edicon, 1992.  Σούλης, Σπυρίδων-Γεώργιος: Παιδαγωγική της ένταξης, τόμος Α’, Από το «σχολείο του διαχωρισμού» σε ένα «σχολείο για όλους», Τυπωθήτω-Γ. Δαρδανός, Αθήνα 2004.

{flike}

 


Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ