Εκτύπωση

 

Ιερά μονή Παντοκράτορος (Αναλήψεως του Κυρίου) Άγίων Μετεώρων

Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ΒΡΑΧΟΥ ΤΗΣ ΔΟΥΠΙΑΝΗΣ

 

Στην βόρεια πλευρά του βράχου της Δούπιανης, σε ύψος τριάντα περίπου μέτρων, υπάρχει μία ευρύχωρη σπηλιά στην οποία ήταν κτισμένη η ιερά μονή Παντοκράτορος. Σήμερα είναι ερειπωμένη και σώζεται μόνο τμήμα του παλαιού πύργου. Το μοναστήρι πλην του ναού διέθετε ελάχιστα κελλιά, μαγειρείο και δεξαμενή. Η άνοδος γινόταν με κρεμαστή ξύλινη σκάλα.

Παλαιότερες μνείες. Κτίτορας του μονυδρίου είναι ο ιερομόναχος Νεόφυτος, ‘πρώτος’ της Σκήτης της Δούπιανης. Ο Νεόφυτος, παλαιός Στυλίτης, είχε καρεί μοναχός από το Γρηγόριο τον Στυλίτη, τον γέροντα του οσίου Αθανασίου, και κατόπιν έλαβε το μέγα και αγγελικό σχήμα από τον όσιο Αθανάσιο και τον ενάρετο  γέροντα Αγάθωνα. «Αι χείρες εκείναι του τε κυρ Γρηγορίου του εν ιερομονάχοις τιμιωτάτου του Στυλίτου του αποκείραντός μου τας τρίχας και του κυρ Αθανασίου και Αγάθωνος των ενδυσάντων με το σχήμα υπεραίρονται εις μεσιτείαν», γράφει στην διαθήκη του.


 

ΛΑΞΕΥΤΗ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΜΟΝΗ ΔΟΥΠΙΑΝΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΒΡΑΧΟΥ

 

 

Ο παπα-Νεόφυτος είχε διαμορφώσει νωρίτερα, επίσης, μαζί με τον ‘πρώτο’ της Σκήτης Νείλο, και το σπήλαιο του Στύλου, το ‘παρα το Πηγάδιον’, και το είχε αφιερώσει στην Υπεραγία Θεοτόκο. Αργότερα ο Νεόφυτος το εν λόγω σπήλαιο της Παναγίας το παρεχώρησε στον πνευματικότατο ιερομόναχο Ιγνάτιο, συνασκητή του οσίου Αθανασίου, με την εντολή οι οικήτορες του σπηλαίου να δείχνουν πάντοτε σεβασμό προς τους πατέρες του Μεγάλου Μετεώρου.

Γύρω στα 1370 ο Νεόφυτος ανήγειρε εκ βάθρων τον ναό του Παντοκράτορος και όρισε να τιμάται στην Ανάληψη του Κυρίου. Γράφει χαρακτηριστικά στην διαθήκη του: «Ως ήλθον εις το της Δουπιάνου μέρος και αναβάς εν τω παρ’ αυτή άνωθεν λίθω ηβουλήθην οικοδομήσασθαι έτερον κελλίον, πολλά μεν πυκτεύσας και κοπιάσας ου μετά βοηθείας τινος των αρχόντων, ου μετά δόσεως αρχιερέως ή επισκόπου τινός, αλλ΄ οικείαις χερσί και εξ ιδίων αναλωμάτων∙ ανήγειρα εκ βάθρων τον τε θείον ναόν του Παντοκράτορος∙ εθέσπισα δε και σύναξιν εορτής γενέσθαι εν τη ενδόξω Αναλήψει του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού∙ είτα συνέστησα τας οικίας, ας ορώσιν οι παρόντες μετά πάντων των εντός χρειών (…) τους τε αμπελώνας και τα κάρπιμα ξύλα, κήπον και τα λοιπά».

Συγκτίτορας ωσαύτως είναι και ο Νείλος, ‘πρώτος’ της Σκήτης, αφού φροντίζει και αυτός το μονύδριο του Παντοκράτορος, καθώς εμφαίνεται σε γράμμα του μητροπολίτη Λαρίσης Ιωάσαφ του έτους 1392/3. Το γράμμα αυτό είναι επιβεβαιωτικό της διαθήκης (μη σωζομένης) του ‘πρώτου’ της Σκήτης Νείλου.

Σύμφωνα με την εν λόγω διαθήκη, ωσαύτως και ο θεοφιλής Νείλος κατέλιπε το μονύδριο του Παντοκράτορος στο Μεγάλο Μετέωρο, με την υποχρέωση οι Μετεωρίτες να καταβάλλουν ετησίως δύο λίτρες κεριού στην Δούπιανη, ενώ παράλληλα θα κατέχουν και ό,τι άλλο ανήκε στον Παντοκράτορα (αμπέλι, καρυδιές, αχλαδιές, λαχανόκηπο).


ΣΠΗΛΑΙΑ ΣΤΟ ΒΡΑΧΟ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ

 

Εν συνεχεία ο παπα-Νεόφυτος ο πνευματικός ανήγειρε και το μονύδριο του Αγίου Δημητρίου στην βορεινή ίδια πλευρά του βράχου της Δούπιανης και κάτωθι του Παντοκράτορος, ομοίως μέσα σε μικρή φυσική σπηλιά. Εξ αυτού σώζονται σήμερα μηδαμινά ερείπια.

Ο Νεόφυτος με διαθήκη του,  η οποία συντάχθηκε το έτος 1380/81, εν όψει ενός έκτακτου θανάτου, ζητεί να ταφεί στο Μεγάλο Μετέωρο, όπου να γίνονται και τα μνημόσυνά του. Εκ μέρους του κληροδοτεί στο Μεγάλο Μετέωρο τα δύο μονύδρια (Παντοκράτορος, Αγίου Δημητρίου), στα οποία υπήρξε ουσιαστικά κτίτορας, μαζί με όλη την κινητή και ακίνητη περιουσία τους.

Ήδη στα 1381 ο ιερομόναχος Νεόφυτος είχε διαδεχτεί τον πολύδραστο Νείλο, στην θέση του ‘πρώτου’ της Σκήτης, όπως αυτό γνωστοποιείται στο συνοδικό γράμμα του μητροπολίτη Λαρίσης Νείλου υπέρ της μονής της Θεοτόκου των Μεγάλων Πυλών, Πόρτα-Παναγιάς, του έτους 1381. Ο «εν ιερομονάχοις ελάχιστος Νεόφυτος ο και πρώτος της Σκήτεως Σταγών και ηγούμενος της Δουπιάνου» υπογράφει, τρίτος στην σειρά, ανάμεσα σε άλλους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους.

Στο «Κριτικώο και Δικαιωτικό Ορισμό» του καίσαρα Αλείου Αγγέλου του έτους 1388, ο οποίος αναφέρεται στην διένεξη των μοναχών των Μετεώρων και του Στύλου για την κατοχή του κελλίου της Θεοτόκου στην θέση «Πηγάδιον» μνημονεύεται ότι παρευρισκόταν και ο «τιμιώτατος εν ιερομονάχοις και πρώτος της σκήτεως κυρ Νεόφυτος».

Σε σιγιλλιώδες γράμμα αδήλου επισκόπου Σταγών, του έτους 1387/8, για την κατοχή του κελλίου του επονομαζομένου ‘Πέτρα’, στην περιοχή της Σκάλας, υπογράφει και ο «ο εν ιερομονάχοις ελάχιστος Νεόφυτος και πρώτος της Σκήτεως».

Ωσαύτως μνημονεύεται ως διάδοχος του Νείλου στο ‘Χρονικό των Μετεώρων’.


ΚΩΔ.ΥΠ'ΑΡΙΘ.34, Ι. ΜΟΝΗΣ ΡΟΥΣΣΑΝΟΥ (46 ΤΟΥ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ ΤΗΣ ΑΓ. ΤΡΙΑΔΟΣ) 14ου ΑΙΩΝΑ

 

Ιστορική εξέλιξη του μονυδρίου. Στις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα το μοναστήρι αναστηλώθηκε εκ νέου. Το ‘Χρονικό των Μετεώρων’ αναφέρει στα 1426 κάποιον ιερομόναχο Σεραπίωνα, ως καθηγούμενο και τέκτονα (νέο κτίτορα) της ιεράς μονής Παντοκράτορος των Μετεώρων. Κατά πάσα πιθανότητα ο ιερομόναχος Σεραπίων είναι ο συμμοναστής του οσίου Ιωάσαφ (β’ κτίτορα του Μεγάλου Μετεώρου) και συνοδίτης του στο Άγιο Όρος. Ο Σεραπίων φαίνεται ότι ανέλαβε και ανακαίνισε εκ νέου το μονύδριο. Καθώς αναφέρει το ‘Χρονικό των Μετεώρων’ βρέθηκε και εικόνα υπογεγραμμένη από τον ίδιο: «Δέησις του δούλου του Θεού Σεραπίωνος μοναχού του τέκτονος, και καθηγουμένου μονής Παντοκράτορος του Χριστού του αληθινού Θεού ημών, επί έτους [=1426]».

Τελευταίος ηγούμενος της μονής Παντοκράτορος και ‘πρώτος’ της ολιγάριθμης Σκήτης της Δούπιανης αναφέρεται στο ‘Χρονικό των Μετεώρων’ ο ιερομόναχος Ακάκιος, ο οποίος εποίμανε την Σκήτη επί της αρχιερατείας του μητροπολίτη Λαρίσης Διονυσίου του Ελεήμονος (†1510). Ο εν λόγω μητροπολίτης και κτίτορας της μονής Αγίου Νικολάου Αναπαυσά κατήργησε το πρωτάτο από την εξασθενημένη Σκήτη της Δούπιανης και έδωσε τον τίτλο του ηγουμένου στον προεστώτα του Μεγάλου Μετεώρου. 


ΤΟ ΠΕΡΓΑΜΗΝΟ ΦΥΛΛΟ ΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΑΣ ΠΙΝΑΚΙΔΑΣ ΤΗΣ ΣΤΑΧΩΣΕΩΣ. ΣΤΟ ΑΝΩ ΤΜΗΜΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΤΟ ΚΤΗΤΟΡΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙ Ι.ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

 

Ο συντάκτης του ‘Χρονικού των Μετεώρων’, γύρω στα 1529, αναφέρει ότι στην μονή Παντοκράτορος δεν υπάρχουν πλέον μοναχοί, αλλά κατοικεί ένας μόνο λαϊκός, με το προσηγορικό μάλλον όνομα Στραβοθοδωρής, ο οποίος λυμαινόταν το μοναστήρι.

 Η Ιερά μονή Παντοκράτορος, σύμφωνα με τον υπ’ αριθ, 34 κώδικα της μονής Ρουσάνου (46 του Καταλόγου της Αγίας Τριάδος), χρονολογούμενο στα μέσα του 14ου αιώνα, χρησιμοποιούσε στις ιερές ακολουθίες το Τυπικό «της εν Ιεροσολύμοις αγίας Λαύρας» (φ4). Στο περγαμηνό φύλλο της οπίσθιας πινακίδας του εν λόγω χειρογράφου υπάρχει το ακόλουθο κτητορικό σημείωμα της πάλαι μονής Παντοκράτορος των Αγίων Μετεώρων. «† Το τυπικόν του Παντοκράτορος και μηδεν το εις/τερήσι της και ευρέθη ιερόσιλος» [=Το τυπικόν του Παντοκράτορος και μηδέν το υστερήση τις και ευρέθη ιερόσυλος].

Από το σιγιλλιώδες γράμμα του οικουμενικού πατριάρχη Ιερεμία Β’, το οποίο ανάγεται στα 1576, γίνεται γνωστό ότι η ιερά μονή Παντοκράτορος στα 1574 κατείχε μετόχιο στην Κάπραινα (ή Κόπρινα), το σημερινό χωριό Αύρα Καλαμπάκας. Λόγω οικονομικών δυσπραγιών της αναφερομένης μονής, το μετόχι πουλήθηκε σε κάποιον Τούρκο και δύο έτη αργότερα η μονή Ρουσάνου αγόρασε το εν λόγω μετόχι.

Στα 1589 το μοναστήρι εξακολουθεί να είναι ακατοίκητο, καθώς εμφαίνεται από συμφωνητικό γράμμα, που σώζεται στο μοναστήρι του Βαρλαάμ, σχετικό προς τα περιβόλια του Παντοκράτορος. Εκ του γράμματος αυτού μαθαίνουμε ότι οι Μετεωρίτες και οι Βαρλααμίτες πατέρες έδωκαν στους Τούρκους «δια τα περιβόλια του Παντοκρατόρου άσπρα χιλιάδες 5510».


 

ΔΕΙΓΜΑ ΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΚΩΔ. 34 Φ.32'

 

Στις αρχές του 17ου αιώνα το μονύδριο του Παντοκράτορος ανήκει ως κελλίο στο Μεγάλο Μετέωρο, όπως αυτό προκύπτει από το ‘Κατάστιχο δια την αποκοπήν των κελλιωτών’ (γραμμένο λίγο μετά το 1614). Το μονύδριο καταχωρίζεται πρώτο στην σειρά με τον τίτλο «Παντοκράτωρας» και προσφέρει το ποσό των ξε’ (65) άσπρων.

Στην γνωστή χαλκογραφία του μοναχού Παρθενίου (1782) εντός σπηλαίου απεικονίζεται και η «Μ(ονή) του Παντοκράτορος» επί του βράχου της Δούπιανης, πράγμα που δηλοί ότι στα τέλη του 18ου αιώνα το μοναστήρι ήταν κτιριακά ακέραιο.

Σήμερα το μονύδριο του Παντοκράτορος, με την υπ’ αριθ. 18/22.11.1994 πράξη του σεβασμιωτάτου μητροπολίτης Σταγών και Μετεώρων κ. Σεραφείμ, ανήκει στο Μεγάλο Μετέωρο και υπάρχει σκέψη για αναδόμησή του στο μέλλον.

ΘΕΟΤΕΚΝΗΣ ΜΟΝΑΧΗΣ ΑΓ. ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΑΓΙΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

{flike}