Ο πνευματικός διχασμός

Κρειττότερον εστίν ειδέναι εν μέση τη πόλει, φακτόλιον βασιλεύον Τούρκων ή καλύπτραν λατινικήν.
Λουκάς Νοταράς

Η περίοδος μετά τη λατινική άλωση, που ξεκινά με τον Αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγο τον Eλευθερωτή, δεν είναι και η περίοδος που εμφανίζεται για πρώτη φορά η πολιτική της ένωσης των Εκκλησιών. Είχαν προηγηθεί πολλές απόπειρες μετά το σχίσμα του 1054 για την αποκατάσταση της Ενότητας -- καταγράφονται περισσότερες από 30 επαφές και συμβούλια για αυτό το θέμα μεταξύ 1054 και 1204. Μια σειρά ειρηνικές απόπειρες, το έργο των οποίων καταστρατηγήθηκε και καταργήθηκε μετά την ΄Αλωση του 1204.

Ο ανθενωτικός Μάρκος Ευγενικός

Μετά το 1204 καταγράφονται τρεις «Ενώσεις». Οι ίδιοι οι σταυροφόροι αναγγέλλουν την πρώτη --κι αρχίζει η προσπάθεια, με κάθε τρόπο, προσηλυτισμού των Ελλήνων στον ρωμαιοκαθολικισμό στις φραγκικές κτήσεις-- η δεύτερη είναι η περίφημη «Σύνοδος της Λυών» --που αποτέλεσε μια απλή πολιτική συνθήκη μεταξύ αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγου και πάπα Γρηγορίου Ι-- κι η τρίτη και πιο σημαντική, η σύνοδος της Φεράρας-Φλωρεντίας, του 1438, (ξεκινά στη Φεράρα το 1438 κι ένα χρόνο αργότερα μεταφέρεται στη Φλωρεντία). Η πρώτη ήταν αποτέλεσμα βίαιης κατάκτησης, οι άλλες δύο καταχρήσεις αυτοκρατορικών προνομίων που άφησαν πολλά χρόνια χωρίς αποδεκτό από τον λαό πατριάρχη την Κωνσταντινούπολη. Καμία τους δεν έγινε ποτέ αποδεκτή από τον λαό.

Η πατροπαράδοτη ισχύς των αυτοκρατόρων τοποθέτησε εκείνη την περίοδο στον πατριαρχικό θρόνο σειρά ενωτικών πατριαρχών --αν και με δυσκολίες-- με μόνη εξαίρεση την περίπτωση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, κατά την οποία, ωστόσο, ναι μεν καθαιρέθηκε ο ενωτικός πατριάρχης, αλλά ο θρόνος έμεινε κενός. Υπενθυμίζεται, επίσης, ότι αποτελούσε πάντα αυτοκρατορικό προνόμιο η σύγκληση οικουμενικών συνόδων -- αν και η σύνοδος δεν θεωρούνταν οικουμενική αν δεν αντιπροσωπεύονταν και τα τέσσερα Πατριαρχεία της Ανατολής. Γι΄ αυτό, άλλωστε, κι η πρώτη Ενωτική Σύνοδος, αυτή της Λυών, δεν θεωρήθηκε έγκυρη αφού δεν είχαν αντιπροσωπευτεί όλα τα ανατολικά πατριαρχεία, κι ο Μιχαήλ Η΄ δεν μπόρεσε να την επιβάλει. Ακόμη κι ο μεγάλος εχθρός των ησυχαστών και των ανθενωτικών, ο Βαρλαάμ, αναφέρει ότι επειδή «οι Έλληνες λεγάτοι στη Λυών δεν είχαν σταλεί ούτε από τους τέσσερις πατριάρχες ούτε από τον ελληνικό λαό» η προσπάθεια ένωσης δεν ίσχυε, όντας προϊόν επιβαλλόμενης πνευματικής βίας από τον Αυτοκράτορα.

Η Ένωση, λοιπόν, δεν έγινε δυνατή, λόγω της στάσης του λαού, ο οποίος είχε ανατραφεί χωρίς να αποδέχεται εκκλησιαστικά πρωτεία, είχε βιώσει τη βαρβαρότητα της δυτικής χριστιανοσύνης με τη φραγκική επέλαση και δεν επιθυμούσε καν μία αλληλοϋποχώρηση σε θεολογικά ζητήματα, όσα κι αν θα ήταν τα πολιτικά οφέλη.

Οι ίδιοι οι υπογράψαντες στη Φεράρα-Φλωρεντία με την επιστροφή τους δήλωναν --σύμφωνα με τον Δούκα-- «Υπογράψαμε την Ένωση και ξεπουλάμε την πίστη μας». Δεν μπόρεσαν να την ξεπουλήσουν -- είχαν ξεχάσει το λαό που δεν θα επέτρεπε σε κανέναν να ξεπουλήσει την πίστη του, και συσπειρώθηκε γύρω από τη λαμπερή μορφή του Αγίου Μάρκου του Ευγενικού. Ο λαός ήταν ο μέγας ανθενωτικός -- λίγοι βυζαντινοί θα θυσίαζαν τη βασιλεία των ουρανών για ανθρώπινα πολιτικά οφέλη.

Η Αλωση της Πόλης το 1204 γέννησε στην Ανατολή βαθύ μίσος κατά της Δύσης. Ήταν ένας από τους λόγους που η Ένωση δεν μπορούσε να γίνει δεκτή από τον λαό. Η βαθιά πίστη των Βυζαντινών ότι είναι πολίτες του βασιλείου του Θεού επί γης, φορείς της Αλήθειας και του ορθού δόγματος, δεν επέτρεψε ποτέ στα πολιτικά «παιγνίδια» με την πίστη να ευδοκιμήσουν. Στα μάτια του λαού τα πράγματα ήταν απλά: όποιος υποστήριζε την Ένωση ήταν προδότης.

Με το λαϊκό αίσθημα εκφρασμένο και από πολλούς ιδιαίτερα μορφωμένους λογίους, υπερασπιστές της καθαρότητας της πίστης, οι Παλαιολόγοι δεν μπόρεσαν ποτέ να πραγματοποιήσουν την πολιτικά πολυπόθητη ένωση, που θα διαφύλαττε το βασίλειό τους από τους πολλούς και ισχυρούς εχθρούς. Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος βρήκε απέναντί του ακόμη και τα αδέλφια του. Είναι γεγονός πάντως ότι ακόμη κι οι ίδιοι οι οπαδοί της Ένωσης απέφευγαν να αναφέρονται σε ζητήματα δογματικά -- η γραμμή που πρέσβευαν ήταν πολιτική. Οι Ενωτικοί τόνιζαν πάντα τα πολιτικοστρατιωτικά οφέλη της ένωσης, μα τον λαό της πάλαι ποτέ Αυτοκρατορίας τον ενδιέφερε πολύ περισσότερο η εύνοια του Θεού.

Ο καρδινάλιος Βησσαρίων

Η έριδα μεταξύ Ενωτικών και Ανθενωτικών ήταν κυρίαρχη στη ζωή του Βυζαντίου μετά το 1204, και θα μπορούσε να υποστηριχθεί πως πολλά θεολογικά ζητήματα που εξετάστηκαν στην αλαιολόγεια περίοδο δεν ήταν παρά οι άλλες όψεις του αυτού ζητήματος. Μεγάλα πνεύματα --από την εποχή των συνταρακτικών διαλόγων Γρηγορίου Παλαμά και Βαρλαάμ-- αντιπαρατέθηκαν με επιχειρήματα σε ένα φλογερό διάλογο, τον οποίο παρακολουθούσε με τεράστιο ενδιαφέρον ο πιστός λαός. Οι διαιρεμένοι λόγιοι της τελευταίας εποχής είχαν επικεφαλής οι μεν ενωτικοί τον Βησσαρίωνα, μαθητή του Πλήθωνα που σεβόταν αλλά δεν ασπαζόταν τις απόψεις του δασκάλου του, οι δε ανθενωτικοί τον Μάρκο τον Ευγενικό και, όταν αυτός κοιμήθηκε, τον Γεννάδιο (Γεώργιο) Σχολάριο, κάποτε ενωτικό.

Η μορφή του Βησσαρίωνα, λαμπρού δασκάλου της φιλοσοφίας και εχθρού της αποφατικής θεολογίας, ξεχώρισε λόγω των ρητορικών του χαρισμάτων. Ο Βησσαρίων, από τα 20 του έτη μοναχός, είχε μαγευτεί από την Ιταλία κι η θέση του ως ενωτικού είχε αποτελέσει μάλλον προϊόν πολιτιστικής παρά θρησκευτικής μεταστροφής. Πίστευε ακράδαντα ότι οι Έλληνες έπρεπε να καταφύγουν στις αγκάλες της αναγεννησιακής Ιταλίας -- η αποστροφή των συμπατριωτών του για τη θέση του αυτή τον πλήγωνε βαθιά. Ακόμη κι όταν έφυγε οριστικά για την Ιταλία --μετά τη στάση του λαού της Πόλης προς το πρόσωπό του, όταν επέστρεψε από τη Φεράρα Φλωρεντία-- γινόμενος καρδινάλιος, δεν έπαψε ποτέ να θεωρεί εαυτόν Έλληνα, να προσφέρει φιλοξενία σε όποιον έφτανε πρόσφυγας από την πόλη στην Ιταλία μετά την ΄Αλωση και να αγωνίζεται να διασώσει όσα περισσότερα ελληνικά χειρόγραφα μπορούσε.

Ο Μάρκος Ευγενικός ανήκε στους λάτρεις της αποφατικής θεολογίας. Λόγιος και μαθητής του Βρυέννιου, είχε συγγράψει έργα υπερασπίζοντας τον ησυχασμό. Ακόμη κι οι μεγαλύτεροι αντίπαλοί του θεωρούσαν ότι υπήρξε ο πιο ακέραιος και ειλικρινής μεταξύ όλων --δυτικών κι ανατολικών-- των ανώτερων κληρικών της εποχής. Μαθητής του Ευγενικού ήταν ο Γεώργιος Σχολάριος. Βαθύτατος γνώστης της νομικής, θαυμαστής του Θωμά Ακινάτη στα νιάτα του, αλλά και λάτρης του Παλαμά, προσπάθησε στη νεότητά του να παντρέψει τη θεολογία των δύο, με όχι ιδιαίτερα καλά αποτελέσματα. Υπήρξε άριστος σχολιαστής του Αριστοτέλη και μελετητής του Αβερρόη και του Αβικέννα. Η στάση του μετά τη Φεράρα-Φλωρεντία, στην οποία υποστήριξε την ένωση, εξετάζεται παρακάτω.

Φεράρα Φλωρεντία-σύντομο χρονικό
Η σύνοδος που έγινε στη Φεράρα-Φλωρεντία, ήταν αποτέλεσμα επτάχρονης διπλωματικής προσπάθειας, ώστε οι παπικοί να αποδεχθούν τη σύγκληση Ιεράς Συνόδου, αλλά και να υποσχεθούν όχι μόνο την κάλυψη των εξόδων της αντιπροσωπείας της Ανατολής που θα μετείχε στη Σύνοδο αυτή, αλλά και την πολυπόθητη στρατιωτική βοήθεια προς την παραπαίουσα βυζαντινή αυτοκρατορία. Τα έξοδα δεν ήταν διόλου ευκαταφρόνητα, αν υπολογίσει κανείς ότι η ελληνική αποστολή αποτελούνταν από 700 ανθρώπους, εκπροσώπους των πατριαρχείων της Ανατολής και πολιτικού, με επικεφαλής τον αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο και τον πατριάρχη Ιωσήφ Κωνσταντινουπόλεως. Η άφιξη της αντιπροσωπείας παρ΄ ολίγον να σημάνει και την επιστροφή της -- ακόμη κι οι ενωτικοί αντέδρασαν στην απαίτηση του Πάπα να του ασπαστεί το πόδι ο Αυτοκράτορας. Το δεύτερο σοβαρό θέμα --που πήρε καιρό να λυθεί-- ήταν η χωροθεσία των θρόνων Πάπα και αυτοκράτορα, ενώ ο Πατριάρχης περιορίστηκε σε μια θέση ανάλογη με υψηλόβαθμου καρδινάλιου. Τα ζητήματα που μοιάζουν δευτερεύοντα ήταν σημαντικά ώστε η συζήτηση που θα ακολουθούσε να γινόταν με όρους ισότητας -- κάτι που δεν επετεύχθη, αφού ο Πάπας τοποθετήθηκε σε θρόνο ψηλότερο εξ όλων.

Τις δογματικές θέσεις των δύο πλευρών ανέλαβαν να εξηγήσουν από πλευράς Ανατολής ο Μάρκος ο Ευγενικός κι από πλευρά Δύσεως ο, επίσης εξ Ανατολής ορμώμενος, Βησσαρίωνας, τοποθετημένος από τον Πατριάρχη, που αναζητούσε απελπισμένος ενωτικούς επισκόπους, ως επίσκοπος Νίκαιας. Η κοινή συμφωνία που επετεύχθη --ενώ ο πατριάρχης Ιωσήφ είχε πεθάνει στην ξένη-- δεν ήταν συμφωνία μεταξύ ιερωμένων. Ήταν συμφωνία μεταξύ πολιτικών -- του Πάπα και του αυτοκράτορα. Το έγγραφο της Ένωσης, που προέβλεπε πλήρη αποδοχή των παπικών πρωτείων, υπογράφηκε από όλους κι από τις δύο πλευρές --πλην ενός-- ενώ δεν έφερε πατριαρχική υπογραφή, αφού δεν υπήρχε Πατριάρχης. Ο ένας που αντέδρασε ήταν ο Μάρκος ο Ευγενικός, επίσκοπος Εφέσου. Αρνήθηκε να υπογράψει, μόνος του, αποφασισμένος να προασπίσει την ανατολική πίστη, αν κι ήταν θετικός σε μία ισότιμη ένωση των Εκκλησιών --ο Πάπας Ευγένιος την ίδια στιγμή της άρνησης κατανόησε τι σήμαινε η έλλειψη αυτής της μιας υπογραφής: την αποτυχία της Ένωσης-- παρότι ο αυτοκράτωρ τον απείλησε ότι θα του αφαιρέσει την επισκοπική έδρα. Η επιστροφή της αντιπροσωπείας στην Κωνσταντινούπολη σήμανε την αναγωγή του Μάρκου σε εκφραστή του λαϊκού αισθήματος, σύμβολο της απόφασης για την καθαρότητα της πίστης, πόλο ενότητας και ανάπτυξης του αντιλατινικού ρεύματος.

Ενωτικοί και Ανθενωτικοί μετά την «Ένωση»
Πλην του Μάρκου του Ευγενικού και του Βησσαρίωνα, στην ελληνική αποστολή μετείχαν ο ενωτικός ρώσος μητροπολίτης Ισίδωρος και οι λαϊκοί φιλόσοφοι Γεώργιος Σχολάριος, Γεώργιος Αμοιρούτζης, Γεώργιος Τραπεζούντιος και Γεώργιος Γεμιστός (Πλήθων). Η βίαιη και καθαρά πολιτική επιβολή της Ένωσης δεν βρήκε κανέναν από τους λαϊκούς --πλην του Πλήθωνα-- αντίθετο. Ο Πλήθων δεν ήταν θρησκευόμενος -- ο λόγος που ετάχθη κατά της Ένωσης ήταν διότι θεωρούσε τη λατινική Εκκλησία πολύ πιο εχθρική από την ορθόδοξη απέναντι στην Ελεύθερη Σκέψη.

Όσοι ετάχθησαν υπέρ της Ένωσης αντιμετώπισαν τη λαϊκή οργή -- ακόμη κι ο Ισίδωρος, τον οποίο οι Ρώσοι καθαίρεσαν κι υποχρεώθηκε να ζητήσει καταφύγιο στην Ιταλία. Ο Αυτοκράτορας δεν εύρισκε άνθρωπο να τοποθετήσει στον πατριαρχικό θρόνο -- ο Γρηγόριος Μάμμας, ο οποίος τοποθετήθηκε, δεν αναγνωρίστηκε από κανέναν. Αν κι ο Μάρκος ο Ευγενικός καθαιρέθηκε, ο λαός τον θεωρούσε τον αληθινό του Πατριάρχη. Ο Γεώργιος Τραπεζούντιος έφυγε για την Ιταλία όπου αναζήτησε περισσότερη ηρεμία.

Ο Σχολάριος ήταν η πιο ιδιαίτερη περίπτωση. Οι λόγοι που τον οδήγησαν να αρνηθεί αυτά που ο ίδιος είχε υπογράψει, με την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη, ήταν κατ΄ ουσίαν πολιτικοί λόγοι, αν κι είναι βέβαιο ότι μεγάλο ρόλο έπαιξε ο σεβαστός του δάσκαλος, Μάρκος ο Ευγενικός. Θεώρησε ότι η Ένωση θα έβλαπτε τα συμφέροντα της «Αυτοκρατορίας» -- η μοναχική κουρά του, κατά την οποία έλαβε το όνομα Γεννάδιος, ήταν κύρια ένδειξη της μετάνοιάς του. Μετά τον θάνατο του Μάρκου του Ευγενικού χρίστηκε ηγέτης των ανθενωτικών. Ο αυτοκράτορας, που δεν βρήκε κλίμα κατάλληλο ώστε να προωθήσει την αναγνώριση της Ένωσης, έχοντας αντίπαλο ακόμη και τη μητέρα του, άφησε στον διάδοχό του το βαρύ καθήκον του συλλείτουργου στην Αγια-Σοφιά και έναν λαό που αισθανόταν προδομένος και πικραμένος, πεπεισμένος ότι, αν γινόταν το συλλείτουργο, ο Θεός θα έπαυε να προστατεύει την πόλη του. Για τον Σχολάριο, όπως και για το μεγαλύτερο μέρος του λαού της Πόλης, σημασία δεν είχε η επίγεια ζωή, αλλά η επουράνια προστασία κι αποδοχή.

Μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση
Οι μορφές διανοουμένων που ξεχώρισαν τόσο από την ενωτική όσο κι από την ανθενωτική πλευρά, έχουν, όπως σοφά παρατήρησε σε μία από τις διαλέξεις του ο Σ. Ράνσιμαν, ένα κοινό χαρακτηριστικό: διακρίνονται από ιδιαίτερο ατομικισμό. «Ακόμη κι όταν είχε διαμορφωθεί οριστικά κόμμα φιλενωτικό μεταξύ τους και κόμμα που αντιτίθετο στην ένωση, ο αδιόρθωτος ατομικισμός τους εξακολουθούσε να ανθεί. Ο Πλήθων ο πλατωνικός ήταν αντίθετος με την Ένωση. Ο πλατωνιστής μαθητής του Βησσαρίων την υποστήριζε θερμά. Ο Σχολάριος ο αριστοτελικός, με τις συμπάθειες για τη σχολαστική θεολογία, διαδέχθηκε τον θιασώτη της αποφατικής θεολογίας Ευγενικό, ως αρχηγός της ανθενωτικής ομάδας. Ο αριστοτελικός Τραπεζούντιος ευνοούσε την Ένωση, αλλά αντιπαθούσε το Βησσαρίωνα. Ο πλατωνικός Γεώργιος Αμηρούσιος ο Τραπεζούντιος αρχικά υποστήριζε την ένωση και κατόπιν άλλαξε γνώμη κι άρχισε να επιζητά μια σύνθεση μεταξύ Χριστιανισμού και Ισλάμ. Ακόμη και στην τελευταία αγωνία του Βυζαντίου, κάθε ένας από τους λογίους του ακολουθούσε τη δική του ατομική γραμμή». Τα ελαττώματα του γένους, αποδείκνυαν πάντα τη συνέχειά του...


Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ