alwsi῾Η ῞Αλωσις τῆς Πόλεως (1453)

καὶ τὸ Δρᾶμα τῶν ᾿Εθνικῶν μας Διχασμῶν*

τοῦ Πρωτοπρ. Γεωργίου Μεταλληνοῦ,

Καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου ᾿Αθηνῶν

Η 29η Μαΐου 1453 εἶναι ἡμέρα πένθους γιὰ τὸν ῾Ελληνισμό,

διότι κατ᾿ αὐτὴν ἔπεσε ἡ Πόλη, ἡ δεύτερη ἱστορικὴ πρωτεύ-

ουσά του μετὰ τὴν ᾿Αθήνα καὶ ἄρχισε ἡ μακρόσυρτη νύχτα τῆς

δουλείας.

᾿Εξ ἴσου, ὅμως, ἀποφρὰς εἶναι γιὰ τὸ Γένος μας καὶ ἡ 13η

᾿Απριλίου 1204, διότι κατ᾿ αὐτὴν ἔπεσε ἡ Πόλη στοὺς Φράγκους

τῆς Δʹ Σταυροφορίας. Τὸ δεύτερο αὐτὸ γεγονὸς δὲν ὑστερεῖ

καθόλου σὲ σημασία καὶ συνέπειες ἔναντι τοῦ πρώτου. ῾Υπάρχει,

μάλιστα, γενετικὴ σχέση μεταξύ τους.

᾿Απὸ τὸ 1204, ἡ Πόλη καὶ σύνολη ἡ Αὐτοκρατορία τῆς Νέας

Ρώμης-Ρωμανίας δὲν μπόρεσε νὰ ξαναβρεῖ τὴν πρώτη της δύνα-

μη. Τὸ φραγκικὸ κτύπημα ἐναντίον της ἦταν τόσον δυνατό, ποὺ

ἔκτοτε ἡ Κωνσταντινούπολη ἦταν «μιὰ πόλη καταδικασμένη νὰ

χαθεῖ» (῾Ελ. Γλύκατζη-᾿Αρβελέρ). ᾿Απὸ τὸ 1204 μέχρι τὸ 1453 ἡ

αὐτοκρατορία μας διανύει τὴν περίοδο τῆς πολιτικῆς παρακμῆς

καὶ πτωτικῆς πορείας.

1. ῍Αν ἡ πρώτη ῞Αλωση ὑπῆρξε καθοριστικῆς σημασίας γιὰ

τὴν Αὐτοκρατορία, τὸν ῾Ελληνισμό, τὰ Βαλκάνια καὶ τὴν Εὐρώ-

πη ὁλόκληρη, ἐξ ἴσου σημαντικὴ γιὰ τὴν πορεία τοῦ Γένους μας

– 2 –

καὶ κρισιμότατη στιγμὴ στὴν ἱστορία τῆς Εὐρώπης ὑπῆρξε καὶ ἡ

δεύτερη ῞Αλωση καὶ τελικὴ πτώση τῆς Αὐτοκρατορίας!

Γιὰ τὸ Γένος, ἰδιαίτερα, ἀρχίζει μ᾿ αὐτὴν περίοδος μακρᾶς

δοκιμασίας. ῎Αν οἱ ψυχικὲς καὶ πνευματικὲς δυνάμεις του δὲν

ἦταν ἀκμαῖες, εἶναι ἀμφίβολο, ἂν θὰ μποροῦσε τὸ Γένος νὰ ξεπε-

ράσει τὶς συνέπειες τῆς Πτώσης, ὅπως συνέβη μὲ ἄλλους λαοὺς

στὴν ἱστορία. ῾Η ἐμμονή, ὅμως, στὴν ᾿Ορθόδοξη Παράδοση καὶ

μέσῳ αὐτῆς καὶ στὴν ῾Ελληνικότητα, διατήρησε τὸ Γένος ἑνωμέ-

νο μὲ τὶς ζωτικὲς πηγές του.

῞Οπως δὲ ἔχει ἐπισημανθεῖ πολὺ ὀρθά, ἐνῶ πολιτικὰ μετὰ τὸ

1204 ἡ Αὐτοκρατορία φθίνει καὶ καταντᾶ σκιὰ τοῦ ἑαυτοῦ της,

πνευματικὰ (῾Ησυχαστικὴ Κίνηση) σημειώνει μεγάλη ἀκμὴ καὶ

κορύφωση τῆς ῾Αγιοπατερικῆς Παραδόσεως, ποὺ ζωογονοῦσε τὸ

Γένος καὶ ἐνίσχυε τὶς πνευματικές του ἀντιστάσεις.

῾Ο κορυφαῖος ἱστορικὸς μας (†) ᾿Απόστολος Βακαλόπουλος

παρατηρεῖ, ὅτι στὴν διάρκεια τῆς δουλείας [τῶν Ρωμηῶν] ἡ ᾿Ορ-

θόδοξη Πίστη «ἦταν κάτι παραπάνω ἀπὸ θρησκευτικὸ δόγμα.

῏Ηταν τὸ πνευματικὸ πλαίσιο, μέσα στὸ ὁποῖο ἐκφραζόταν ἡ

ἐθνική τους συνείδηση, ὁλόκληρος ὁ κόσμος τους, ποὺ ἔκλεινε

μέσα του τὸ ἔνδοξον παρελθὸν καὶ τὶς ἐλπίδες ἀπολυτρώσεως».

᾿Αλλὰ καὶ ὁ ᾿Ιωάννης Καποδίστριας ὁμολογοῦσε, ὅτι «ἡ χρι-

στιανικὴ θρησκεία ἐσυντήρησεν εἰς τοὺς ῞Ελληνας καὶ γλῶσσαν

καὶ πατρίδα καὶ ἀρχαίας ἐνδόξους ἀναμνήσεις καὶ ἐξαναχάρισεν

εἰς αὐτοὺς τὴν πολιτικὴν ὕπαρξιν, τῆς ὁποίας εἶναι στῦλος καὶ

ἑδραίωμα» (πρβλ. Αʹ Τιμ. 3, 15).

῾Η πτώση καὶ ἀπώλεια τῆς Πόλης ἐκλόνισε πρὸς στιγμὴν τὶς

συνειδήσεις. Τὴ σημασία της, ἄλλωστε, γιὰ τὸ Γένος διετύπωσε ἡ

Κυπριακὴ Λαϊκὴ Μούσα μὲ ἕνα ὑπέροχο στιχούργημά της:

«῾Η Πόλις ἦτον τὸ σπαθίν, ἡ Πόλις τὸ κοντάριν.

῾Η Πόλις ἦτον τὸ κλειδὶν τῆς Ρωμανίας ὅλης,

κι᾿ ἐκλείδωνε κι ἀσφάλιζε ὅλην τὴν Ρωμανίαν·

καὶ ὅλον τὸ ᾿Αρτζιπέλαγος ἐσφιχτοχλείδωνέν το...».

῾Η Πόλη ἦταν ἡ συνισταμένη ὅλων τῶν ἐλπίδων τῶν Ρωμηῶν,

τῶν πολιτῶν τῆς Αὐτοκρατορίας, καὶ κυρίως τῶν ῾Ελλήνων. ῾Η

διατήρηση τῆς ἐλευθερίας της, παρὰ τὴν τρομακτικὴ συρρίκνωση

τῆς Αὐτοκρατορίας τὸ 15ο αἰώνα, ἔτρεφε τὴν αὐτοπεποίθησή τους

καὶ συντηροῦσε τὸν ψυχισμό τους.

– 3 –

Λίγο πρὶν ἀπὸ

τὴν ῞Αλωση ὁ λό-

γιος Μοναχὸς ᾿Ιω-

σὴφ Βρυέννιος,

προβλέποντας τὶς

ἐξελίξεις, ἔγραφε:

«Ταύτης τῆς πόλε-

ως ἱσταμένης, συνί-

σταταί πως αὐτῇ καὶ

ἡ Πίστις ἀκράδαν-

τος· ἐδαφισθείσης

δὲ καὶ ἁλούσης, ἅ-

περ, Χριστέ μου, μὴ

γένοιτο, ποία ἔσται

ψυχὴ κατὰ πίστιν ἀ-

κλόνητος»; — δηλα-

δή: «῞Οσο στέκεται

ὄρθια αὐτὴ ἡ Πό-

λη, μένει μαζί της

ἀκλόνητη καὶ ἡ Πί-

στη. ῍Αν ὅμως, κατεδαφισθεῖ ἢ ἁλωθεῖ, ποὺ νὰ μὴ γίνει, Χριστέ

μου! ποιά ψυχὴ θὰ κρατήσει τὴν πίστη της ἀσάλευτη;».

Μετὰ τὴν πτώση τῆς Πόλης ἡ δύναμη ἀντιστάσεως μειώθηκε

σημαντικά, ὅπως δείχνουν οἱ ἀλλαξοπιστίες καὶ ἡ μοιρολατρικὴ

στάση πολλῶν ἀπ᾿ τὸ Λαό, ἀλλὰ καὶ τὸν Κλῆρο. Τὸ Γένος

χρειαζόταν κάποια δύναμη, ποὺ θὰ ἐμπόδιζε τὴν ἀλλοτρίωσή του

καὶ θὰ ἐξασφάλιζε τὴν ἀνάκαμψη καὶ ἐπιβίωσή του. Αὐτὴ τὴ

δυσκολότατη, ἀλλὰ καὶ ἀναγκαιότατη ἀποστολή, ἀνέλαβε ἡ ᾿Εκ-

κλησία, ὡς ᾿Εθναρχία.

᾿Αλλὰ καὶ γιὰ τοὺς ᾿Οθωμανοὺς ἡ ῞Αλωση εἶχε τεράστια σημα-

σία. Μὲ αὐτὴν νομιμοποιήθηκε ἡ νίκη τους πάνω στὴν ῾Ελληνι-

κὴ Αὐτοκρατορία, ἡ ὁποία μὲ τὸ πάρσιμο τῆς Πόλης ἔγινε καὶ

τυπικὰ ᾿Οθωμανική. ῾Η κατάκτηση τῶν ὑπολοίπων ρωμαίϊκων

ἐδαφῶν (Τραπεζοῦντος καὶ κυρίως ῾Ελλάδος) δὲν ἦταν παρὰ ἡ

ὁλοκλήρωση τῆς ἐπικρατήσεως τῆς ᾿Οθωμανικῆς κυριαρχίας.

Τὸ σπουδαῖο ὅμως εἶναι, ὅτι τὸ ἄλλοτε βάρβαρο, τουρκικὸ

φύλο τῶν ᾿Οθωμανῶν μέσα σὲ σύντομο χρόνο μπόρεσε νὰ συγ-

Τοπογραφικὸς χάρτης τῆς Κωνσταντινουπόλεως στοὺς

βυζαντινοὺς χρόνους, κατὰ τοὺς ὁποίους οἱ περισσότεροι ἱεροὶ

Ναοὶ εἶχαν ἱδρυθῆ πρὸς τιμὴν τῆς Θεοτόκου.

– 4 –

κροτηθεῖ σὲ μία πανίσχυρη αὐτοκρατορία καὶ νὰ ἐνταχθεῖ στὸ

σύστημα τῶν εὐρωπαϊκῶν κρατῶν.

Μέσα στὰ ὅρια τῆς ᾿Οθωμανικῆς αὐτοκρατορίας θὰ ἀγωνιστεῖ

στὸ ἑξῆς ὁ ῾Ελληνισμός, μαζὶ μὲ ὅλη τὴ Ρωμηοσύνη, νὰ βρεῖ τὸν

δρόμο του στὴ νέα γι᾿ αὐτὸν πραγματικότητα.

Πολλὰ ἔχουν —ἐρασιτεχνικὰ— γραφεῖ γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῆς

῾Αλώσεως. Πολλὲς ἐπιθέσεις δέχεται ὁ Κλῆρος, ἀλλὰ καὶ ὁ Μονα-

χισμὸς ἀπὸ τὶς δυνάμεις ἐκεῖνες, ποὺ ἀναζητοῦν εὐθύνες καὶ ἐλεγ-

χόμενες συμπεριφορὲς κατὰ τὶς ὑπαγορεύσεις τῆς ἰδελογίας τους.

῾Η παραταξιακὴ συνείδηση ὁδηγεῖ καὶ στὴν ἰδεολογικὴ χρήση

τῶν πηγῶν, μὲ συνέπεια τὴν ἀναίρεση τῆς ἱστορικῆς ἐπιστήμης.

῎Ετσι διαμορφώθηκαν ἰδεολογήματα, ποὺ ἀναπαράγονται χωρὶς

ὑπευθυνότητα, διότι λείπει ἡ πλήρης γνώση τῶν πηγῶν καὶ ἡ

συνδυαστικὴ ἑρμηνεία τους.

῾Η συνήθης ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα ποὺ τίθεται ἀπὸ τοὺς κύ-

κλους αὐτούς: «γιατί ἐτούρκεψε τὸ Βυζάντιο», ἐπιρρίπτει τὴν

εὐθύνη, στὴν μερίδα τῶν ἀνθενωτικῶν, ποὺ θεωροῦνται ὑπεύθυ-

νοι γιὰ τὴν πτώση τῆς Αὐτοκρατορίας. Καὶ σ᾿ αὐτὸ ὁδηγεῖ ἡ

ἀπολυτοποίηση τῶν φαινομένων, ὀφειλομένη στὴν ἄγνοια τῶν

πραγμάτων στὸ σύνολό τους. ᾿Αποτέλεσμα, ἡ «ἁγιοποίηση» τῆς

ἀντιπάλου μερίδος τῶν ῾Ενωτικῶν, ἡ διχαστικὴ θεώρηση τῆς ἱ-

στορίας καὶ ἡ ἀδυναμία ἀντικειμενικῆς ἑρμηνείας της.

Καὶ εἶναι γεγονός, ὅτι ἡ διάσταση ῾Ενωτικῶν-᾿Ανθενωτικῶν

ἦταν πραγματικὴ καὶ μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ὡς ὁ πρῶτος σοβαρὸς

διχασμὸς στὴν νεώτερη ἱστορία μας, ἀλλὰ καὶ ρίζα ὅλων τῶν

κατοπινῶν ἐξελίξεων. Γι᾿ αὐτὸ ἀκριβῶς ἡ κατὰ τὸ δυνατὸν πλη-

ρέστερη κατανόησή της (δηλ. τῆς διαστάσεως) προσφέρει ἕνα

ἀσφαλὲς κλειδὶ στὴν ἑρμηνεία καὶ ὅλων τῶν μεταγενεστέρων

διχασμῶν στὴν πορεία τοῦ Γένους-῎Εθνους μας.

2. ῾Η διάσταση ῾Ενωτικῶν-᾿Ανθενωτικῶν ὑποστασίωνε τὴν δι-

πλῆ στάση τοῦ Γένους μας ἔναντι τῆς Δύσεως, κυοφορήθηκε δὲ

στὴν «καθ᾿ ἡμᾶς ᾿Ανατολὴ» μετὰ τὸ μεγάλο Σχίσμα τοῦ 1054.

Εἶναι δὲ χαρακτηριστικό, ὅτι καὶ ὅλοι οἱ μετέπειτα ἐθνικοὶ δι-

χασμοί μας θὰ ἔχουν σημεῖο ἀναφορᾶς τὴ Δύση καὶ τὴ στάση

μας ἀπέναντί της.

᾿Αποφασιστικὰ ἐπηρέασε τὴ στάση τῆς ᾿Ορθόδοξης ᾿Ανατολῆς

ἔναντι τῆς Δύσεως ἡ ῞Αλωση τοῦ 1204 καὶ ὁ θεσμὸς τῆς Οὐνίας

– 5 –

(μετὰ τὸ 1215), ὡς πολιορκητικὴ μηχανὴ τῆς Φραγκίας στὴ Ρω-

μαίϊκη ᾿Ανατολή.

Τὸ φιλοδυτικὸ ρεῦμα ἀποτελοῦσαν κυρίως διανοούμενοι καὶ

πολιτικοί, οὐνίτες ἤ οὐνιτίζοντες. Οἱ πρῶτοι, διότι ταυτίζονταν

στὶς θεωρητικές τους ἀναζητήσεις μὲ τοὺς δυτικοὺς σχολαστι-

κούς, ἐνῶ οἱ δεύτεροι καὶ γιὰ λόγους σκοπιμότητας (προσδοκία

στρατιωτικῆς βοήθειας στὴν ἀντιμετώπιση τοῦ τουρκικοῦ κινδύνου).

Οἱ ᾿Ανθενωτικοί, κυρίως ὁ κλῆρος, οἱ μοναχοὶ καὶ τὸ εὐρὺ

λαϊκὸ σῶμα, διατηροῦσαν μόνιμη μετὰ τὸ 1204 δυσπιστία ἔναντι

τῆς Δύσεως. ῾Ο «ἀντιδυτικισμός», βέβαια, δὲν ἦταν ἀθεμελίωτος,

οὔτε ὀφειλόταν σὲ ἁπλῆ μισαλλοδοξία. Στηριζόταν σὲ πολὺ κα-

λὴ γνώση τῆς φραγκοπαπικῆς Δύσεως καὶ τῶν μονίμων διαθέσε-

ών της ἀπέναντι στὴν ᾿Ανατολή.

῾Ο ἀντιδυτικισμὸς τῆς ᾿Ανατολῆς συνιστοῦσε περισσότερο αὐτο-

άμυνα καὶ αὐτοπροστασία. Εἶχε ἐρείσματα πνευματικὰ καὶ κοινω-

νικοπολιτικά· τὴν ἐπίγνωση τῆς πνευματικῆς ἀλλοτριώσεως τῆς

χριστιανικῆς παράδοσης στὴ Δύση, τοῦ φραγκικοῦ ἐπεκτατισμοῦ

καὶ τῆς ἐκφράγκευσης τοῦ πατριαρχείου τῆς Παλαιᾶς Ρώμης

(1046), ὡς καὶ τῆς μεταβολῆς του σὲ παπικὸ κράτος, μὲ ὅλες τὶς

εὐνόητες συνέπειες.

᾿Εξ ἄλλου, συνείδηση τῶν ᾿Ανθενωτικῶν ἦταν, ὅτι τὴν ὀρθόδο-

ξη ταυτότητα (ποὺ γι᾿ αὐτοὺς ἦταν συγχρόνως καὶ ἐθνικὴ) δὲν

τὴν ἀπειλοῦσαν τόσο οἱ ᾿Οθωμανοί, ὅσο οἱ Φραγκολατίνοι.

῾Η συνείδηση αὐτὴ τῶν ᾿Ανθενωτικῶν θὰ κωδικοποιηθεῖ στὸ

κήρυγμα τοῦ ῾Αγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ (18ος αἰ.): «Καὶ διατί

δὲν ἔφερεν ὁ Θεὸς ἄλλον βασιλέα, ποὺ ἦταν τόσα ρηγάτα ἐδῶ

κοντὰ νὰ τοὺς τὸ δώσῃ, μόνο ἤφερε τὸν Τοῦρκον μέσαθε ἀπὸ

τὴν Κόκκινην Μηλιὰ καὶ τοῦ τὸ ἐχάρισεν; ῎Ηξερεν ὁ Θεὸς πὼς

τὰ ἀλλὰ ρηγάτα μᾶς βλάπτουν εἰς τὴν πίστιν καὶ (ἐνῶ) ὁ Τοῦρ-

κος δὲν μᾶς βλάπτει. ῎Ασπρα δῶσ᾿ του καὶ καβαλλίκευσέ τον ἀπὸ

τὸ κεφάλι. Καὶ διὰ νὰ μὴ κολασθοῦμεν, τὸ ἔδωσε τοῦ Τούρκου καὶ

τὸν ἔχει ὁ Θεὸς τὸν Τοῦρκον ὡσὰν σκύλον νὰ μᾶς φυλάη...».

῾Ο Πατροκοσμᾶς ἔδινε, ἔτσι, ἀπάντηση στοὺς φιλενωτικούς,

χωρὶς μάλιστα νὰ μπορεῖ νὰ κατηγορηθεῖ ὡς ἐχθρὸς τοῦ λαοῦ ἤ

ἐθελόδουλος. Οἱ φιλενωτικοί, ἀντίθετα, πιστεύοντας στὶς ὑπο-

σχέσεις τῆς χριστιανικῆς Εὐρώπης καὶ δεμένοι ἰδεολογικὰ μαζί

της ἦσαν πρόθυμοι νὰ μειοδοτήσουν στὸ θέμα τῆς Πίστεως, μὲ

– 6 –

ὑποθετικὰ πολιτικὰ ἤ προσωπικὰ ἀνταλλάγματα. Γι᾿ αὐτοὺς ἡ

Πίστη δὲν ἦταν πιὰ ὑπόθεση ἐμπειρίας καὶ στάση ζωῆς, ἀλλὰ

ἰδεολογία θρησκευτική, ὑποκείμενη στοὺς ὁποιουσδήποτε «ἱστο-

ρικοὺς συμβιβασμούς». Οἱ φιλενωτικοὶ μᾶς ἐκληροδότησαν τὸ

«εὐρωπαϊκὸ σύνδρομο» καὶ τὴ θεώρηση τῆς Δύσεως ὡς τῆς «κα-

θολικῆς μας μητρόπολης», κατὰ τὸν ἀείμνηστο Κωστῆ Μοσκώφ.

῾Ο Στῆβεν Ράνσιμαν δικαιώνει τοὺς ᾿Ανθενωτικούς, ὡς ρεαλι-

στὲς καὶ νηφάλιους ἐκτιμητὲς τῆς καταστάσεως: «Οἱ Βυζαντινοὶ

διανοούμενοι, ποὺ εἶχαν ἀπορρίψει τὴ δυτικὴ βοήθεια, ἡ ὁποία

ὑπὸ τὶς καλύτερες συνθῆκες θὰ εἶχε διασώσει ἕνα μικρὸ τμῆμα

τοῦ ὀρθοδόξου ἐδάφους καὶ ἡ ὁποία περιελάμβανε τὴν ἕνωση

τῆς ᾿Εκκλησίας μὲ τὴ Ρώμη, κατὰ συνέπεια τὴν ἐπέκταση τῶν

διαιρέσεων ἐντὸς τῆς ᾿Εκκλησίας, δικαιώθηκαν. ῾Η ἀκεραιότητα

τῆς ᾿Εκκλησίας διατηρήθηκε καὶ μὲ αὐτὴν ἡ ἀκεραιότητα τοῦ

ἑλληνικοῦ λαοῦ»!

Στὸ σημεῖο αὐτὸ χρειάζεται μία διευκρίνηση, ποὺ προσφέρει

τὸ ἑρμηνευτικὸ κλειδὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ Γένους-῎Εθνους μας ὡς

τὸν 19ον αἰώνα. ῾Η συνάντηση μὲ τὴν «Φραγκιὰ» (κορύφωση

τοῦ 1204) καθόρισε καὶ τὴ στάση ἔναντι τῆς ἐξ ἀνατολῶν ἀπει-

λῆς, δηλαδὴ τῶν Τούρκων. Τὸ ῎Εθνος, συναισθανόμενο τὸν τουρ-

κικὸ κίνδυνο, στρεφόταν πρὸς τὴ Δύση (στάση ἑνωτικῶν), δια-

βλέποντας, ὅμως, τὸν φραγκικὸ κίνδυνο, χωρὶς νὰ ἀποδέχεται

τὴν ὀθωμανικὴ ἐξουσία, ἀλλὰ καὶ χωρὶς νὰ μπορεῖ νὰ τὴν ἀπο-

τινάξει «ἄχρι καιροῦ», προτιμοῦσε κατὰ τὸν λόγο τοῦ Πατροκο-

σμᾶ τὸν Τοῦρκο, ποὺ δὲν ἀπειλοῦσε τὴν ἱστορικὴ ταυτότητά του,

ἀλλὰ ἐπέτρεπε τὴν ἱστορικὴ συνέχειά του.

Οἱ ᾿Ανθενωτικοί, ἀπορρίπτοντας τὴν δυτικὴ «φιλία» καὶ «συμ-

μαχία», δὲν μποροῦν νὰ χαρακτηρισθοῦν ἄνευ ἑτέρου «τουρκό-

φιλοι». ῾Η δουλικότητα τῶν διανοουμένων ἔναντι τῆς «Φραγκι-

ᾶς» ἦταν γι᾿ αὐτοὺς οὐσιαστικὴ ἀπειλή. ῾Η φιλενωτικὴ πολιτικὴ

αὐτοκρατόρων, ὅπως ὁ Μιχαήλ Ηʹ Παλαιολόγος (13ος αἰ.) ἤ ὁ

᾿Ιωάννης Εʹ Παλαιολόγος (ἐφράγκευσε τὸ 1369), συνιστοῦσαν

προκλήσεις ἀνυπέρβλητες, ἀλλὰ καὶ ἀποκαλυπτικές. Τοὺς φό-

βους αὐτοὺς ἐνίσχυσε ἀκόμη περισσότερο ἡ πολιτικὴ καὶ τῶν

λοιπῶν Παλαιολόγων.

῾Η κατάκτηση «βυζαντινῶν» ἐδαφῶν ἀπὸ τοὺς ᾿Οθωμανοὺς δὲν

ἐθεωρεῖτο ἀπώλεια γιὰ τὴν Αὐτοκρατορία, ἐφ᾿ ὅσον στὰ ἐδάφη

– 7 –

αὐτὰ συνεχιζόταν ἡ ἑνότητα τῆς ᾿Εκκλησίας, ἡ ὁποία πνευματικὰ

διάσωζε καὶ τὴ συνέχεια τῆς Ρωμανίας. ῾Η φραγκοκρατία, ὅμως,

ἀπέδειξε ὅτι δὲν συνέβαινε τὸ ἴδιο καὶ στὶς φραγκοκρατούμενες

περιοχές, ποὺ μὲ τὸν διωγμὸ τῆς ὀρθοδόξου ᾿Εκκλησίας, ἄν δὲν

διέκοπταν, τουλάχιστον καθιστοῦσαν τὴ συνέχεια αὐτὴ ἰδιαίτερα

δύσκολη.

Εἶναι κοινή, ἄλλωστε, ἡ γνώμη τῶν βυζαντινολόγων, ὅτι στὴν

κατάσταση ποὺ βρισκόταν στὰ μέσα τοῦ 15ου αἰώνα ἡ Αὐτοκρα-

τορία καὶ ἄν δὲν ἔπεφτε στοὺς ᾿Οθωμανούς, θὰ καταντοῦσε ἕνα

ἁπλὸ προτεκτορᾶτο τῶν δυτικῶν Κρατῶν ἢ τοῦ Πάπα.

Πρέπει, ὅμως, νὰ παραδεχθοῦμε, ὅτι ῾Ενωτικοὶ καὶ ᾿Ανθενωτι-

κοί, παρὰ τὴν ἀντίθεσή τους, λειτουργοῦσαν ὡς σύνθεση. Οἱ

δεύτεροι ἔσωσαν τὴν ταυτότητα τοῦ Γένους, ἀλλὰ οἱ πρῶτοι τὸ

κράτησαν σὲ ἀδιάκοπο ἐπαναστατικὸ βρασμό, δυναμοποιώντας

τὶς ἀντιστάσεις του.

3. ῾Η ἰδεολογικὴ αὐτὴ ἀντίθεση (῾Ενωτικῶν-᾿Ανθενωτικῶν),

προσδιοριζόμενη ὅπως εἴπαμε ἀπὸ τὴ στάση ἔναντι τῆς Φραγκι-

κῆς Εὐρώπης, ἐνσαρκώθηκε σὲ ἡγετικὲς μορφές, σὲ σχήματα δυ-

αδικά, ποὺ διαμόρφωναν καὶ τὴν εὐρύτερη λαϊκὴ ἰδεολογία στὴν

ἐποχή τους.

Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος καὶ Λουκᾶς Νοταρᾶς, ἅγιος Μᾶρ-

κος Εὐγενικός καὶ Καρδινάλιος Βησσαρίων, Γεννάδιος Σχολάρι-

ος καὶ Γεώργιος Γεμιστὸς-Πλήθων. Οἱ στάσεις τῶν προσώπων

αὐτῶν σφράγισαν τὴν κατοπινὴ πορεία τοῦ ῎Εθνους, συνεχιζόμε-

νες μὲ διάφορα ὀνόματα, μὲ τὸ ἴδιο, ὅμως, περιεχόμενο.

῎Ετσι, ἐμφανίσθηκαν ἡ ᾿Ανατολικὴ καὶ Δυτικὴ Παράταξη ἤδη

στὴ δουλεία, ποὺ φθάνουν μέχρι τὴν ἐποχή μας. Τί ἄλλο ἐκπρο-

σωποῦσαν ὁ Θεόκλητος Φαρμακίδης καὶ ὁ Κωνσταντῖνος Οἰκο-

νόμος τὸν 19ο αἰώνα;

Στὸ ἴδιο ἰδεολογικὸ δίπολο ἐντάσσεται καὶ ὁ Διχασμὸς τοῦ

1916 (Βενιζελικοὶ-Βασιλικοί), ἡ ἐμφυλιακὴ σύγκρουση ἀπὸ τὸ

1944 (ἀστοὶ-κομμουνιστές), μὲ κάποιες φυσικὰ μικρὲς ἀποχρώ-

σεις ἤ διαφοροποιήσεις.

Οἱ διαμορφούμενες, ὅμως, στὸ ῎Εθνος παρατάξεις λειτουργοῦν

μόνιμα μὲ τὶς ἴδιες προϋποθέσεις, τὴ στάση ἀπέναντι στὴν ᾿Ορ-

θόδοξη Παράδοση καὶ τὶς δυτικὲς προκλήσεις.

῾Η ἀντίθεση βέβαια Βενιζελικῶν-Βασιλικῶν τὸ 1916 ἦταν ἡ

– 8 –

συνέπεια τῆς ἀποδοχῆς τῶν ἐν-

δοδυτικῶν διαιρέσεων καὶ ἡ ἑλ-

ληνοποίησή τους, ἐνῶ τὸ 1944

τὸ ῎Εθνος φαινομενικὰ διαιρέ-

θηκε —καὶ πάλι— σὲ φιλοδυτι-

κοὺς καὶ ἀνατολικούς, διότι τὸ

μαρξιστικὸ σύστημα εἶναι καὶ

αὐτὸ γέννημα τῆς δυτικοευρω-

παϊκῆς διαλεκτικῆς, ποὺ μετα-

φυτεύθηκε στὴν ὀρθόδοξη ᾿Α-

νατολή, ὅπως καὶ ὁ ἀστισμός.

῾Απλούστατα ἡ ᾿Ανατολικὴ Παρά-

ταξις, ποὺ παλαιότερα ταυτιζό-

ταν μὲ τὴν ὁμόδοξη Ρωσία,

συνέχισε καὶ μετὰ τὸ 1917 νὰ

μένει φιλορωσικὴ (φιλοσοβιε-

τική), ταυτιζόμενη μόνο μὲ ἕ-

να μικρὸ ποσοστό της μὲ τὴ

μαρξιστικὴ ἰδεολογία.

῾Η ἴδια ἀντίθεση ῾Ενωτικῶν-

᾿Ανθενωτικῶν συνεχίζεται καὶ

στὴ διάσταση σήμερα εὐρωπαϊστῶν-ἀντιευρωπαϊστῶν, ὅταν βέ-

βαια, τὸ ὑπόβαθρο μένει πνευματικό, ὅπως τὸν 15ον αἰώνα, ὁπό-

τε μπορεῖ νὰ γίνεται λόγος γιὰ διάσταση παραδοσιακῶν (ὀρ-

θοδόξων)-ἀντιπαραδοσιακῶν, ποὺ ἔχει εἰσέλθει ἤδη καὶ στὸν πο-

λιτικὸ χῶρο, ὡς ἀντίθεση παραδοσιακῶν-ἐκσυγχρονιστῶν (ὅλων

τῶν κομμάτων). Σημασία ἔχει ὅτι σὲ ὅλα αὐτὰ τὰ ἀντιθετικὰ

σχήματα ἡ «Δύση» καὶ ἡ στάση ἀπέναντί της βρίσκεται στὴ βάση

τῶν πραγμάτων.

4. ᾿Ακριβῶς στὸ σημεῖο αὐτὸ φαίνεται ἡ ἐπικαιρότητα τῆς

29ης Μαΐου γιὰ τὴ σημερινὴ πραγματικότητα καὶ τὶς σύγχρονες

σχέσεις. Διότι οἱ συμπεριφορὲς τῶν προσώπων ἀποκαλύπτουν

καὶ τὸν τρόπο, κατὰ τὸν ὁποῖο λειτουργεῖ κάθε φορὰ ὁ ἐθνικὸς

διχασμός, ἀλλὰ καὶ τὶς συνέπειές του γιὰ τὸ Γένος-῍Εθνος.

Εἶναι γεγονός, ὅτι παρὰ τὴν ἀντίθεση, ὁ διχασμὸς μπορεῖ νὰ

ἀποβεῖ εὐεργετικὸς πρὸς τὸ ῍Εθνος, ὅταν οἱ ἀντιτιθέμενοι ταυτί-

ζονται μὲ αὐτὸ καὶ ἐργάζωνται γι᾿ αὐτό, μὴ ταυτιζόμενοι μὲ τὰ

῾Η πολιορκία τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπὸ

τοὺς ᾿Αβάρους τὸν Ζʹ αἰ., σὲ Εἰκόνα τοῦ ΙΗʹ

αἰ. Στὰ τείχη ἔχουν τοποθετηθῆ Εἰκόνες τῆς

Παναγίας καὶ τοῦ Χριστοῦ, ὥστε νὰ ἀποτραπῆ

ἡ εἴσοδος τῶν εἰσβολέων.

– 9 –

ξένα συμφέροντα. Τὶς δύο παρατάξεις συνδέει τότε ἡ κοινὴ ἀγά-

πη πρὸς τὸ ῎Εθνος, ἡ δὲ ἐπιλογὴ διαφορετικῶν ὁδῶν πορείας

καὶ στρατηγικῆς ἀποβλέπει μόνο στὴν σωτηρία τοῦ Γένους-῎Ε-

θνους (Salus Patriae).

Κλασικὰ παραδείγματα οἱ δυάδες Κωνσταντίνου Παλαιολόγου

— Λουκᾶ Νοταρᾶ καὶ Γενναδίου — Πλήθωνος. Λυδία λίθος δὲ

στὴ διακρίβωση αὐτὴ εἶναι ἡ συνεργασία τους στὴν ἀπόκρουση

τῶν ἐναντίων.

᾿Αλλ᾿ ἄς δοῦμε χωριστὰ τὶς συμπεριφορὲς αὐτῶν τῶν προσώ-

πων.

῾Ο αὐτοκράτορας τῆς ὀδύνης Κωνσταντῖνος ΙΑʹ Παλαιολόγος

(1403-1453) ἀναδείχθηκε νέος Λεωνίδας τοῦ ῎Εθνους. Τὸ δικό

του «Μολὼν λαβὲ» ἐκφράσθηκε μὲ τὰ λόγια: «Τὸ τὴν πόλιν σοι

δοῦναι οὐκ ἐμὸν ἔστιν [...] Κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαι-

ρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν». Κανείς,

λοιπόν, δὲν μπορεῖ νὰ ἀμφισβητήσει τὸν πατριωτισμό του, μολο-

νότι, ἔλαβε μέρος στὴν οὐνιτικὴ λειτουργία τῆς 12ης Δεκεμβρί-

ου 1452, στὴν ὁποία ἀναγνώσθηκε τὸ οὐνιτικὸ διάταγμα τῆς

Φλωρεντίας. ῾Ο λαὸς πάγωσε! ῾Ο ἴδιος ὁ αὐτοκράτορας τὸ ἄκου-

σε μουδιασμένος. Καὶ ὅλα αὐτὰ ἀκριβῶς ἕξι μῆνες πρὶν ἀπὸ τὴν

῞Αλωση...

᾿Αντίθετα, ὁ Μέγας Δοὺξ Λουκᾶς Νοταρᾶς ἀπὸ τὴν ἀνεύθυνη

καὶ παραταξιακὴ ἱστοριογραφία χαρακτηρίζεται φιλότουρκος. Εἶναι

βέβαια, γεγονός, ὅτι στὴν «ἕνωση» μὲ τὸ φραγκολατινικὸ στοι-

χεῖο, στὴν ὁποία φάνηκε συγκαταβατικὸς καὶ ὑποχωρητικὸς γιὰ

πολιτικὲς σκοπιμότητες ὁ Κωνσταντῖνος, ἔβλεπε τὴν ἐξαφάνιση

τοῦ Γένους, ὅπως ἤδη ἐλέχθη. Γι᾿ αὐτὸν ὁ ὀθωμανικὸς καὶ ἰσλα-

μικὸς κίνδυνος δὲν ἔπαυε νὰ εἶναι κίνδυνος, ἀλλὰ ὄχι τόσο

δυνατός, ὥστε νὰ ἐπηρεάσει τὸ Γένος ἀποφασιστικά. ᾿Επειδή,

ὅμως, ἐξ ἴσου ἀγαποῦσε καὶ αὐτὸς τὸ Γένος-῎Εθνος, ἀναδείχθηκε,

παρὰ τὴν ἰδεολογικὴ ἀντίθεσή του, μεγάλος πατριώτης.

῾Ο Λουκᾶς Νοταρᾶς ὑπῆρξε μιὰ ὑπέροχη στὴν τραγικότητά

της Μορφή. Ρεαλιστικότερος μάλιστα τοῦ αὐτοκράτορα, δὲν ἔ-

τρεφε ψευδαισθήσεις, ὅπως οἱ ρομαντικοὶ φιλενωτικοί. Γνώριζε

καλὰ τὴν μετακαρλομάγνεια Εὐρώπη καὶ τοὺς ἀντιρωμαίϊκους

καὶ ἀνθελληνικούς, στόχους της. Πάλαιψε, ὅμως, καὶ αὐτὸς ἡ-

– 10 –

ρωϊκὰ γιὰ τὴν ἀπόκρουση τοῦ ὀθωμανικοῦ κινδύνου, ἀπορρί-

πτοντας στὴν πράξη κάθε κατηγορία γιὰ ἐθελοδουλία.

᾿Αλλὰ καὶ ἄλλοι ἀνθενωτικοί, ὅπως ὁ μοναχικὸς κόσμος, βο-

ηθοῦσε τοὺς ἀμυνόμενους καὶ αὐτὲς ἀκόμη οἱ μοναχές.

Κατὰ τὸν ἀληθινὸ ἐπιστήμονα Στῆβεν Ράνσιμαν (῾Η ῞Αλωση

τῆς Κωνσταντινουπόλεως, σ. 151): «Μὲ τὶς ἐφεδρεῖες του στάλθη-

κε νὰ βοηθήσει στὴν ἄμυνα, ποὺ ἦταν καλὰ ὀργανωμένη στὶς

ἀκτές». ᾿Εξ ἄλλου, δύο γιοὶ τοῦ Νοταρᾶ ἔπεσαν μαχόμενοι στὶς

ἐπάλξεις μαζὶ μὲ τὸν αὐτοκράτορα.

῾Η πραγματικότητα, ὅμως ἐπεφύλασσε στὸν δυστυχῆ πατέρα

ἀκόμη μεγαλύτερη τραγωδία. Πάλι κατὰ τὸν Ράνσιμαν, ἀντικει-

μενικὸν ἐκτιμητὴ τῶν πηγῶν: «῾Η καλοσύνη, ποὺ εἶχε δείξει ὁ

Μεχμὲτ στοὺς ὑπουργοὺς τοῦ αὐτοκράτορα, δὲν κράτησε πολύ.

Εἶχε πεῖ ὅτι θὰ ἔκανε τὸν Λουκᾶ Νοταρᾶ κυβερνήτη τῆς Κων-

σταντινουπόλεως. ῎Αν ποτὲ αὐτὸ ὑπῆρξε ἡ πραγματική του πρό-

θεση, σὲ λίγο ἄλλαξε γνώμη. ῾Η γενναιοφροσύνη του κολοβωνό-

ταν πάντοτε ἀπὸ τὴν ὑποψία καὶ διάφοροι σύμβουλοι τοῦ συνέ-

στησαν νὰ μὴν ἔχει ἐμπιστοσύνη στὸν Μέγα Δούκα. ῎Εβαλε τὴν

ἀφοσίωσή του (=τοῦ Νοταρᾶ) σὲ δοκιμασία.

Πέντε μέρες μετὰ τὴν πτώση τῆς Πόλης ἔκανε ἕνα συμπόσιο.

Κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ συμποσίου καὶ ἐνῶ εἶχε βαρύνει ἀπὸ τὸ

κρασί, κάποιος ψιθύρισε ὅτι ὁ δεκατετράχρονος γιὸς τοῦ Νοταρᾶ

ἦταν ἐξαιρετικὰ ὡραῖος. ῾Ο Σουλτάνος ἔστειλε ἀμέσως ἕναν εὐ-

νοῦχο στὸ σπίτι τοῦ μεγάλου δούκα ν᾿ ἀπαιτήσει νὰ σταλεῖ τὸ

παιδὶ στὸ σουλτάνο. ῾Ο Νοταρᾶς, τοῦ ὁποίου οἱ δύο μεγαλύτεροι

γιοὶ σκοτώθηκαν πολεμώντας, ἀρνήθηκε, νὰ θυσιάσει τὸ παιδί

του σὲ τέτοια τύχη. ᾿Αμέσως κατέφθασε ἡ ἀστυνομία καὶ ἔφερε τὸ

Νοταρᾶ μὲ τὸν γιό του καὶ τὸν νεαρὸ γαμβρό του, γιὸ τοῦ

μεγάλου δομέστιχου ᾿Ανδρόνικου Καντακουζηνοῦ, μπροστὰ στὸ

σουλτάνο. ῞Οταν καὶ πάλι ὁ Νοταρᾶς ἀρνήθηκε νὰ συμμορφωθεῖ

πρὸς τὴν ἐπιθυμία τοῦ σουλτάνου, ὁ τελευταῖος ἔδωσε διαταγὴ ν᾿

ἀποκεφαλισθοῦν καὶ οἱ τρεῖς ἐπὶ τόπου. ῾Ο Νοταρᾶς ζήτησε

μόνο ν᾿ ἀποκεφαλισθοῦν οἱ νέοι πρίν ἀπ᾿ αὐτόν, μήπως ἡ θέα

τοῦ θανάτου του τοὺς ἔκανε νὰ δειλιάσουν. ῞Οταν σφάχθηκαν

καὶ οἱ δύο, γύμνωσε τὸ λαιμό του στὸ σπαθὶ τοῦ δημίου».

Οἱ παραταξιακοὶ ἱστοριογράφοι, γράφοντας λιβελλογράφημα

καὶ ὄχι ἱστορία, γιὰ νὰ δικαιώσουν τὴ στάση τους, στηρίζονται

– 11 –

στὰ περὶ Νοταρᾶ στὴ διήγηση τοῦ μεγάλου ἀντιπάλου, ἐχθροῦ

στὴν οὐσία, τοῦ μεγάλου δούκα Γεωργίου (Σ)Φραντζῆ.

῾Ο λιβελλογραφικὸς χαρακτήρας τῆς «ἱστορίας» τους βεβαιώ-

νεται ἀπὸ τὴν παραθεώρηση καὶ ἀποσιώπηση ὅλων τῶν ἄλλων

πηγῶν, ποὺ ἀξιοποιεῖ στὸ ἔπακρο ὁ αὐθεντικὸς ἱστορικὸς Στ.

Ράνσιμαν στὸ ἔργο του «῾Η ῞Αλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως»,

τὸ ὁποῖο δι᾿ εὐνόητους λόγους ἐλάχιστα ἢ καθόλου λαμβάνουν

ὑπόψη οἱ δικοί μας λιβελλογράφοι.

Τὴν ἱστορική, ὅμως, ἀπαξία τοῦ ἔργου τοῦ Φραντζῆ κατέδειξε

μὲ τρόπο καθαρὰ ἐπιστημονικὸ ὁ ἀείμνηστος διδάσκαλός μου

Νικόλαος Τωμαδάκης στὸ κλασικὸ ἔργο του «Οἱ ἱστορικοὶ τῆς

῾Αλώσεως».

᾿Εξ ἄλλου, κατὰ τὸν Ράνσιμαν, «ἡ ἀποδιδόμενη σ᾿ αὐτὸν (τὸν

Λ.Ν.) ἀπὸ τοὺς ἐχθρούς του φράση: ῾῾Καλύτερα τὸ σαρίκι τοῦ

Σουλτάνου ἀπὸ τὴν καλύπτρα τὴν παπική᾿᾿, δὲν εἶναι σήμερα

τόσο σκανδαλώδης, ὅσο φαίνεται ἐκ πρώτης ὄψεως».

῞Οπως, ὅμως, εἶπε ὁ ἀρχαῖος ρήτοράς μας ᾿Ισοκράτης, «κοινὴ

ἡ τύχη καὶ τὸ μέλλον ἀόρατον». ῾Η τύχη τῶν λοιπῶν μελῶν τῆς

οἰκογενείας τοῦ Νοταρᾶ ταυτίσθηκε μὲ τὴν τύχη τῶν μελῶν τῆς

οἰκογενείας τοῦ Φραντζῆ. ῾Η σύζυγος καὶ ἡ θυγατέρα τοῦ Νο-

ταρᾶ αἰχμαλωτίσθηκαν καὶ «ἀποτέλεσαν μέρος τῆς μεγάλης

φάλαγγας τῶν αἰχμαλώτων, ποὺ συνόδεψαν τὴν Αὐλὴ κατὰ τὴν

ἐπιστροφή της στὴν ᾿Αδριανούπολη. ῾Η σύζυγος τοῦ Νοταρᾶ πέθανε

στὸ δρόμο στὸ χωριὸ Μεσσήνη. ῏Ηταν ἀπὸ αὐτοκρατορικὴ κατα-

γωγὴ καὶ ἡ μεγαλύτερη κυρία στὸ Βυζάντιο μετὰ τὸ θάνατο τῆς

αὐτοκράτειρας-μητέρας καὶ ἀπολάμβανε βαθύτατο σεβασμό, ἀκόμα

καὶ ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους τοῦ Νοταρᾶ, γιὰ τὴν ἀξιοπρέπεια καὶ

τὴν φιλανθρωπία της».

Καὶ συνεχίζει ὁ Ράνσιμαν: «῾Ο Φραντζῆς, ποὺ τὸ μῖσος ἐναντίον

τοῦ Νοταρᾶ δὲν ἔσβησε, οὔτε καὶ μὲ τὶς ἀμοιβαῖες συμφορές τους

καὶ ποὺ ἔδωσε μιὰ μικρή, δυσμενῆ καὶ ἀναληθῆ ἀφήγηση τοῦ

θανάτου του, ἀντιμετώπισε καὶ ὁ ἴδιος παρόμοια τραγωδία. ῎Εγινε

ἐπὶ δεκαοκτὼ μῆνες σκλάβος στὸ σπίτι τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἱππικοῦ

τοῦ σουλτάνου, πρίν κατορθώσει νὰ ἐξαγοράσει τὴν ἐλευθερία

του καὶ τῆς συζύγου, του, ἀλλὰ καὶ τὰ δυὸ παιδιά, ποὺ τὰ εἶχε

βαπτίσει ὁ αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος, κλείσθηκαν στὸ χαρέμι

τοῦ σουλτάνου! ῾Η κόρη του Θάμαρ πέθανε ἐκεῖ σὲ παιδικὴ ἡλικία·

– 12 –

τὸ ἀγόρι σφάχθηκε ἀπὸ τὸ

σουλτάνο, γιατὶ ἀρνήθηκε νὰ

ὑποκύψει στὶς ἀκόλαστες ἐπι-

θυμίες του» (Ράνσιμαν, σ. 203).

Ποιός μπορεῖ νὰ μιλήσει,

λοιπόν, γιὰ «προδοσία» καὶ ἔλ-

λειψη πατριωτισμοῦ στὴ περί-

πτωση τοῦ Νοταρᾶ; Μολονότι

ἀπέκρουε τὸν φιλοπαπισμὸ τοῦ

αὐτοκράτορα καὶ τὸν οὐνιτισμό

του, δὲν ὑστέρησε σὲ φιλοπατρία

καὶ αὐτοθυσία Οἱ ἰδεολογικὲς

ἀντιθέσεις ὑποχώρησαν μπροστὰ

στὸν κίνδυνο τῆς Πατρίδος καὶ

τὴν ἀνάγκη ὑπερασπίσεώς της.

5. ᾿Ανάλογα, ὅμως, ἰσχύουν

καὶ στὴν περίπτωση τῆς ἄλλης

δυάδας, τοῦ Πατριάρχου Γεννα-

δίου καὶ τοῦ Γεωργίου Πλή-

θωνος-Γεμιστοῦ.

῾Ο Γεννάδιος ἐπιτέθηκε μὲ σφοδρότητα στὴν θρησκευτικὴ

ἐπιλογὴ τοῦ Πλήθωνος, ποὺ θέλησε νὰ ἀναστήσει τὴν ἀρχαία

῾Ελληνικὴ θρησκεία, καίοντας συμβολικὰ μὲ ἀποτροπιασμὸ ἕνα

ἀντίγραφο τῶν Νόμων τοῦ Γεμιστοῦ. Πόσο μᾶλλον, ποὺ ὁ Πλή-

θων ἐπέβαλλε μὲ τὸ βιβλίο αὐτὸ ποινὴ θανάτου σ᾿ αὐτόν, ποὺ δὲν

θὰ δεχόταν τὴ θρησκεία του!

Μὲ βάση αὐτὲς τὶς προϋποθέσεις κατανοοῦνται οἱ κλασικὲς

φράσεις τῶν δύο ἀντιπάλων. Γεννάδιος: «Οὖκ ἄν φαίην ἕλλην

εἶναι, ὅτι χριστιανός εἰμι». Πλήθων: «῞Ελληνες ἐσμὲν τὸ γένος,

ὡς ἢτε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παιδεία μαρτυρεῖ».

῾Ο πρῶτος, ὅμως, ἐδήλωνε, ὅτι δὲν εἶναι εἰδωλολάτρης, ἐνῶ ὁ

δεύτερος μαρτυροῦσε τὴν καταγωγή του. Τὴν καταγωγή, ὅμως,

αὐτὴ δὲν τὴν ἠρνεῖτο καὶ ὁ ἑλληνικότατος στὴν παιδεία του

Γεννάδιος, ἀπὸ ἀγάπη δὲ στὸν ἴδιο ῾Ελληνισμὸ ἐπέδειξαν καὶ οἱ

δύο τὴν ἴδια στάση ἔναντι τοῦ Γένους-῎Εθνους στὴ Σύνοδο τῆς

Φερράρας-Φλωρεντίας (1438/39).

Στὸ διάλογο μὲ τὸν Λατινισμὸ συμπεριελήφθη καὶ ὁ Πλήθων

Εἰκόνα τῆς Παναγίας Βλαχερνίτισσας,

τέλη ΙΓʹ αἰ.

– 13 –

ὡς ἱκανότατος φιλόλογος καὶ παλαιογράφος. Καὶ αὐτὸς ἀνταπο-

κρίθηκε μὲ προθυμία, διότι πίστευε ὅτι ὁ παπισμὸς ἀπειλοῦσε

τὸν ῾Ελληνισμό.

Σ᾿ αὐτὸ ταυτιζόταν ἀπόλυτα ὁ Πλήθων μὲ τὸ Γεννάδιο, ἀλλὰ

καὶ τὸν Μᾶρκο τὸν Εὐγενικό, μὲ τὸν ὁποῖο ἔδωσε κοινὴ μάχη

στὴ Σύνοδο, γιὰ νὰ ἀποδειχθοῦν οἱ πανουργίες τῶν Λατίνων. Γι᾿

αὐτὸ μεταξὺ ἐκείνων, ποὺ δὲν ὑπέγραψαν τὴν ἕνωση, ἦταν καὶ ὁ

Πλήθων. ῾Ο αὐτοκράτορας, σεβόμενος καὶ αὐτὸν καὶ τὸν ἅγιο

Μᾶρκο, τοὺς φυγάδευσε μυστικὰ γιὰ νὰ μὴ ξεσπάσει ἐπάνω τους

ἡ μήνη τῶν Λατίνων.

῾Η ἀποστροφὴ πρὸς τὸν Παπισμὸ ἦταν στὰ πρόσωπο αὐτὰ

κοινή, διότι ἐκεῖ ἐντόπιζαν τὴν μεγαλύτερη ἀπειλὴ γιὰ τὸ Γένος,

ἔστω καὶ ἂν τὴν ἀντιμετώπιζαν διαφορετικά, ὁ Πλήθων μὲ στροφὴ

στὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα, ὁ Μᾶρκος δὲ καὶ ὁ Γεννάδιος μὲ τὴν

διάσωση τῆς ἑλληνικότητας μέσῳ τῆς πατερικῆς ᾿Ορθοδοξίας.

Βέβαια θὰ μποροῦσε νὰ λεχθεῖ, ὅτι ἀγάπη πρὸς τὸ ῎Εθνος εἶχε

καὶ ὁ καρδινάλιος Βησσαρίων. ῾Η προσχώρησή του, ὅμως, στὸν

Παπισμὸ καὶ ἡ ὑποστήριξη ἐκ μέρους του τῆς Οὐνίας καὶ ἡ

προπαγάνδισή της στὸ Γένος ἀπέδειξε τὸ μεγάλο λάθος τῆς

ἐπιλογῆς του, ὅπως καὶ ὅλων τῶν λατινοφρόνων.

῾Ο Βησσαρίων εἶναι ὁ ἀρχέτυπος μιᾶς ἄλλης διαστάσεως τῶν

διχασμῶν μας. ᾿Αναμφίβολα δὲν ἀγαποῦσε τὸ Γένος ὅπως ὁ Πλήθων,

διότι οὐσιαστικὰ τὸ παρέδιδε στὶς δυνάμεις ἐκεῖνες, ποὺ ἀπερ-

γάζονταν τὴν ἱστορικὴ ἐξαφάνισή του. ᾿Αρκεῖ νὰ σκεφθεῖ κανεὶς

τὶς χιλιάδες τῶν ἀποδεχθέντων τὸν Παπισμὸ ἢ τὴν Οὐνία στὴ

Μεγάλη ῾Ελλάδα, στοὺς μετέπειτα αἰῶνες. Μαζὶ μὲ τὴν ᾿Ορθοδοξία

ἔχασαν καὶ τὴ γλώσσα τους καὶ ἀπὸ τὸν ῾Ελληνισμό τους μόνο

ἡ ἀνάμνηση τοὺς ἔμεινε καὶ ἡ νοσταλγία.

᾿Απὸ τὴν ἄλλη πλευρά, οὔτε ὁ ἅγιος Μᾶρκος, οὔτε ὁ Πλήθων

μποροῦν νὰ χαρακτηρισθοῦν φιλότουρκοι, μολονότι ὁ δεύτερος

γιὰ λόγους τακτικῆς προέτεινε σὲ κάποια στιγμὴ τὴν δημιουργία

δυαδικῆς αὐτοκρατορίας μεταξὺ ῾Ελλήνων καὶ ᾿Οθωμανῶν, γιὰ τὴ

διάσωση τοῦ Γένους καὶ τῆς αὐτοκρατορίας. ῾Η πρόταξη τοῦ ῎Εθνους

στὰ παραπάνω πρόσωπα ἦταν δεδομένη ἔστω καὶ ἄν κάποιοι

ἀστόχησαν στὶς ἐπιλογές τους.

῾Η ταύτιση μὲ ἀλλότριες δυνάμεις καὶ μάλιστα μὲ ἐκεῖνες ποὺ

ἐπιβουλεύονται ἢ μποροῦν νὰ βλάψουν καίρια τὸ ῎Εθνος, εἶναι

– 14 –

τὸ μεγάλο πρόβλημα. Καὶ αὐτὸ ἔπραξε λ.χ. ἀργότερα ὁ ἐπί-

σκοπος Τρίκκης Διονύσιος, ὁ ἐπονομασθεὶς Σκυλόσοφος († 1611).

Παρὰ τὴν φιλοπατρία του, προσχώρησε στὸν Παπισμό,

περιμένοντας μάταια βοήθεια καὶ ὑποστήριξη στὶς ἐξεγέρσεις του

(1601 καὶ 1611).

Σ᾿ αὐτὲς τὶς περιπτώσεις, ποὺ θὰ πληθυνθοῦν στοὺς τελευ-

ταίους αἰῶνες τῆς ᾿Οθωμανοκρατίας, ἡ συνεργασία μὲ τὶς ξένες

δυνάμεις θὰ ὑπερβεῖ τὰ ὅρια τῆς συμμαχίας, μεταβαλλομένη

αὐτόχρημα σὲ ὑποταγή, ποὺ σήμαινε ταυτόχρονα ἀπώλεια γιὰ τὸ

῎Εθνος.

Αὐτὸ δήλωναν οἱ εἰδικοὶ ὅροι, ποὺ πλάσθηκαν στὰ χρόνια τῆς

δουλείας: τουρκεύω ἢ τουρκίζω καὶ φραγκεύω ἢ φραγκίζω.

Σημασία δὲ ἔχει ὅτι οἱ ὅροι αὐτοί, ποὺ καθιερώθηκαν ἀπὸ τὴν

πικρὰ ἐμπειρία τοῦ ὑποδούλου Γένους μας, ὑπονοοῦσαν, ὅτι ἡ

ταύτιση μὲ τὶς ἐχθρικὲς δυνάμεις συνετελεῖτο μὲ τὴν ἀπώλεια

τῆς Πίστεως-᾿Ορθοδοξίας, ἡ ὁποία (ταύτιση) συνεπέφερε καὶ τὴν

ἀπώλεια γιὰ τὸ Γένος.

Αὐτὸ δὲ συνέβαινε ἀκόμη καὶ στὴν περίπτωση διασώσεως τῆς

γλώσσας, πού, ὅπως τὰ πράγματα ἀποδεικνύουν, δὲν ἀρκεῖ, γιὰ

νὰ σώσει μόνη τὴν ἐθνικὴ ταυτότητα. Οἱ Καππαδόκες λ.χ. στὴν

Μικρασία ἔχασαν τὴ γλώσσα τους, ἀλλὰ μέσῳ τῆς ᾿Ορθοδοξίας

διετήρησαν τὸν ῾Ελληνισμό τους. ᾿Αντίθετα οἱ Βαλαάδες στὴ Δυτικὴ

Μακεδονία διετήρησαν τὴ γλώσσα, ἀλλὰ ἐτούρκευσαν, ὅταν ἔχασαν

τὴν Πίστη τους, τὴν ᾿Ορθοδοξία. Τὸ 1821 δικαιώθηκε ὁ Μᾶρκος

Εὐγενικὸς καὶ ὄχι ὁ Βησσαρίων.

6. Οἱ διχασμοὶ στὴν ἐποχὴ τῆς ῾Αλώσεως, μένοντας στὰ ὅρια

τῆς ἰδεολογίας, δὲν ἀπέβαιναν βλαπτικοὶ γιὰ τὸ ῎Εθνος-Γένος.

Τὸ ἀντίθετο, ὅμως συνέβαινε, ὅταν συνετελεῖτο προσχώρηση στὶς

ἐπιβουλευόμενες τὸ ῎Εθνος δυνάμεις, ποὺ προϋπέθετε καὶ τὴν

ἐσωτερικὴ ταύτιση μαζί τους. Αὐτὸ θὰ ἰσχύει ἔκτοτε ὡς ἀμετα-

κίνητος κανόνας.

῾Η πρόταξη τοῦ ῎Εθνους παράγει ἐθνοκεντρικότητα καὶ προσ-

ήλωση σ᾿ αὐτὸ μέχρις ἐσχάτων. ῾Ο Μᾶρκος ᾿Εφέσου, ὁ πατριάρ-

χης Γεννάδιος, ὁ Πλήθων ἦσαν ἐθνοκεντρικοί· ὁ Βησσαρίων, κα-

τὰ τὴν δική μου ἐκτίμηση, ὄχι. ῾Ο πατριάρχης Γεννάδιος, ὁ Πλήθων,

ὁ ἅγιος Μᾶρκος, ὁ Λ. Νοταρᾶς προέταξαν τὸ ῎Εθνος, ὅπως ἀκόμη

καὶ ὁ μαρτυρικὸς αὐτοκράτοράς μας Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος.

– 15 –

῾Η ἀναζήτηση ἐξωτερικῆς βοήθειας δὲν ἦταν γι᾿ αὐτοὺς ὑποταγὴ

ἢ σχετικοποίηση τοῦ ῎Εθνους στὴ συνείδησή τους. ῾Η ἐθνοκεν-

τρικότητα, ἐξ ἄλλου, εἶναι τὸ ἀπαραίτητο θεμέλιο κάθε ἐξωτερικῆς

πολιτικῆς.

῾Η συνείδηση τοῦ προτεκτοράτου, ποὺ καλλιεργήθηκε μετὰ

τὴν ἵδρυση τοῦ ῾Ελληνικοῦ Κράτους (1830), ὁδήγησε

ἐπανειλημμένα στὴν ὑπόταξη τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος στὸ συμ-

φέρον τῆς ὁποιασδήποτε «προστατευούσης Δυνάμεως» καὶ στὴν

ὑποταγὴ σὲ ξένα κέντρα λήψεως τῶν ἀποφάσεων. Καὶ αὐτὸ συχνὰ

μὲ τὸ πρόσχημα τοῦ διεθνισμοῦ, ποὺ σήμερα ἔγινε Οἰκουμενισμὸς

καὶ Παγκοσμιοποίηση. ᾿Αληθινὴ ὅμως οἰκουμενικὴ συνείδηση

μπορεῖ νὰ ὑπάρξει μόνον ἐκεῖ, ὅπου ἰσχύει ἡ ἀγάπη πρὸς τὸ

῎Εθνος. ῾Ο ἄνθρωπος χωρὶς πατρίδα καὶ ἐθνικὴ συνείδηση δὲν

εἶναι παρὰ οἰκουμενικὸς τυχοδιώκτης καὶ πλάνης στὴν ἔρημο

τοῦ ἀτομισμοῦ του.

῾Η ἐφαρμογή, συνεπῶς, ἐθνοκεντρικῆς πολιτικῆς εἶναι ἰδιαί-

τερα σήμερα ἀναγκαία, ὡς προϋπόθεση ἱστορικῆς ἐπιβιώσεως τόσο

στὴν Εὐρωπαϊκὴ ῞Ενωση, ὅσο καὶ στὴν πλανητικὴ κοινωνία τῆς

Νέας ᾿Εποχῆς καὶ τῆς Νέας Τάξεως πραγμάτων.

Οἱ ῾Αλώσεις τοῦ 1204 καὶ τοῦ 1453 ἀπειλοῦσαν γεωγραφικὰ

σύνορα καὶ προκάλεσαν δουλεῖες σωμάτων. ῾Η ψυχὴ καὶ τὸ φρό-

νημά μας, ἔμειναν ἀδούλωτα καὶ γι᾿ αὐτὸ ἐπιβιώσαμε,

κατορθώνοντας νὰ φθάσουμε στὸ 1821.

Σήμερα τὰ σύνορά μας βρίσκονται στὴν ψυχή μας. Αὐτὴ

ἀπειλεῖται μὲ νέα (τρίτη) ῞Αλωση. ῾Η ῾Υπερδύναμη τῆς Νέας ᾿Εποχῆς,

μὲ ὅλες τὶς συνιστῶσες της, ἔχει ἀποβεῖ «καθολική μας μητρό-

πολη» καὶ μόνιμο σημεῖο ἀναφορᾶς, καθορίζοντας καὶ προσδιο-

ρίζοντας σύνολο τὸν ἐθνικό μας βίο, καὶ αὐτὸ τὸ φρόνημά μας

μὲ τὴν ἐξωπροσδιοριζόμενη παιδεία.

Χρειάζεται, συνεπῶς, παράλληλη καλλιέργεια τῆς ἐθνοκεντρι-

κότητας, ὄχι ὡς σωβινιστικὴ ἐχθρότητα, ἀλλ᾿ ὡς λυτρωτικὸ

ἀντίβαρο στὸν οἰκουμενιστικὸ ὁδοστρωτήρα (πολιτικὰ καὶ πνευ-

ματικά), ποὺ ἰσοπεδώνει τὸ φρόνημα καὶ ἐκθεμελιώνει τὰ σύν-

ορα τῶν ψυχῶν καὶ συνειδήσεών μας.

῎Αν τὸ ῎Εθνος καὶ ἡ Πατρίδα δὲν κυριαρχοῦν μέσα μας, ἀ-

ποδεχόμεθα τὴν ἐξαφάνισή μας ἀπὸ τὸν στίβο τῆς ἱστορίας.

Καὶ αὐτὸ τὸ ἔργο (καλλιέργεια τῆς ἐθνοκεντρικότητας), μετὰ

– 16 –

τὴν ἅλωση τῆς παιδείας μας, μόνο ἡ ᾿Εκκλησία ὡς ἐν Χριστῷ

κοινωνία καὶ «ὁ πατριωτισμὸς τῶν ῾Ελλήνων», κατὰ τὸ

ἀκροτελεύτιο ἄρθρο τοῦ Συντάγματός μας, μποροῦν νὰ πραγ-

ματοποιήσουν.

Μέσα ἀπὸ αὐτὴ τὴν καλλιέργεια τῶν ψυχῶν θὰ φθάσουμε

στὴν ἑνότητα τῶν Πατέρων μας τοῦ 15ου αἰώνα, ὑπερβαίνοντας

τὶς διχοστασίες μας καὶ ἐπιτυγχάνοντας τὴν ἑνότητα τοῦ

φρονήματος καὶ τῶν καρδιῶν μας.

 

– 1 –

Η Αλωσις τς Πλεως (1453)

κα τ Δρμα τν ᾿Εθνικν μας Διχασμν*

το Πρωτοπρ. Γεωργου Μεταλληνο,

Καθηγητο το Πανεπιστημου ᾿Αθηνν

Η 29η Μαου 1453 εναι μρα πνθους γι τν Ελληνισμ,

διτι κατ᾿ ατν πεσε Πλη, δετερη στορικ πρωτε-

ουσ του μετ τν ᾿Αθνα κα ρχισε μακρσυρτη νχτα τς

δουλεας.

᾿Εξ σου, μως, ποφρς εναι γι τ Γνος μας κα 13η

᾿Απριλου 1204, διτι κατ᾿ ατν πεσε Πλη στος Φργκους

τς Δʹ Σταυροφορας. Τ δετερο ατ γεγονς δν στερε

καθλου σ σημασα κα συνπειες ναντι το πρτου. Υπρχει,

μλιστα, γενετικ σχση μεταξ τους.

᾿Απ τ 1204, Πλη κα σνολη Ατοκρατορα τς Νας

Ρμης-Ρωμανας δν μπρεσε ν ξαναβρε τν πρτη της δνα-

μη. Τ φραγκικ κτπημα ναντον της ταν τσον δυνατ, πο

κτοτε Κωνσταντινοπολη ταν «μι πλη καταδικασμνη ν

χαθε» (Ελ. Γλκατζη-᾿Αρβελρ). ᾿Απ τ 1204 μχρι τ 1453

ατοκρατορα μας διανει τν περοδο τς πολιτικς παρακμς

κα πτωτικς πορεας.

1. Αν πρτη Αλωση πρξε καθοριστικς σημασας γι

τν Ατοκρατορα, τν Ελληνισμ, τ Βαλκνια κα τν Ερ-

πη λκληρη, ξ σου σημαντικ γι τν πορεα το Γνους μας

– 2 –

κα κρισιμτατη στιγμ στν στορα τς Ερπης πρξε κα

δετερη Αλωση κα τελικ πτση τς Ατοκρατορας!

Γι τ Γνος, διατερα, ρχζει μ᾿ ατν περοδος μακρς

δοκιμασας. Αν ο ψυχικς κα πνευματικς δυνμεις του δν

ταν κμαες, εναι μφβολο, ν θ μποροσε τ Γνος ν ξεπε-

ρσει τς συνπειες τς Πτσης, πως συνβη μ λλους λαος

στν στορα. Η μμον, μως, στν ᾿Ορθδοξη Παρδοση κα

μσ ατς κα στν Ελληνικτητα, διατρησε τ Γνος νωμ-

νο μ τς ζωτικς πηγς του.

Οπως δ χει πισημανθε πολ ρθ, ν πολιτικ μετ τ

1204 Ατοκρατορα φθνει κα καταντ σκι το αυτο της,

πνευματικ (Ησυχαστικ Κνηση) σημεινει μεγλη κμ κα

κορφωση τς Αγιοπατερικς Παραδσεως, πο ζωογονοσε τ

Γνος κα νσχυε τς πνευματικς του ντιστσεις.

Ο κορυφαος στορικς μας () ᾿Απστολος Βακαλπουλος

παρατηρε, τι στν διρκεια τς δουλεας [τν Ρωμην] ᾿Ορ-

θδοξη Πστη «ταν κτι παραπνω π θρησκευτικ δγμα.

Ηταν τ πνευματικ πλασιο, μσα στ ποο κφραζταν

θνικ τους συνεδηση, λκληρος κσμος τους, πο κλεινε

μσα του τ νδοξον παρελθν κα τς λπδες πολυτρσεως».

᾿Αλλ κα ᾿Ιωννης Καποδστριας μολογοσε, τι « χρι-

στιανικ θρησκεα συντρησεν ες τος Ελληνας κα γλσσαν

κα πατρδα κα ρχαας νδξους ναμνσεις κα ξαναχρισεν

ες ατος τν πολιτικν παρξιν, τς ποας εναι στλος κα

δραωμα» (πρβλ. Αʹ Τιμ. 3, 15).

Η πτση κα πλεια τς Πλης κλνισε πρς στιγμν τς

συνειδσεις. Τ σημασα της, λλωστε, γι τ Γνος διετπωσε

Κυπριακ Λαϊκ Μοσα μ να προχο στιχοργημ της:

«Η Πλις τον τ σπαθν, Πλις τ κοντριν.

Η Πλις τον τ κλειδν τς Ρωμανας λης,

κι᾿ κλεδωνε κι σφλιζε λην τν Ρωμαναν·

κα λον τ ᾿Αρτζιπλαγος σφιχτοχλεδωνν το...».

Η Πλη ταν συνισταμνη λων τν λπδων τν Ρωμην,

τν πολιτν τς Ατοκρατορας, κα κυρως τν Ελλνων. Η

διατρηση τς λευθερας της, παρ τν τρομακτικ συρρκνωση

τς Ατοκρατορας τ 15ο αἰώνα, τρεφε τν ατοπεποθησ τους

κα συντηροσε τν ψυχισμ τους.

– 3 –

Λγο πρν π

τν Αλωση λ-

γιος Μοναχς ᾿Ιω-

σφ Βρυννιος,

προβλποντας τς

ξελξεις, γραφε:

«Τατης τς πλε-

ως σταμνης, συν-

στατα πως ατ κα

Πστις κρδαν-

τος· δαφισθεσης

δ κα λοσης, -

περ, Χριστ μου, μ

γνοιτο, ποα σται

ψυχ κατ πστιν -

κλνητος»; — δηλα-

δ: «Οσο στκεται

ρθια ατ Π-

λη, μνει μαζ της

κλνητη κα Π-

στη. Αν μως, κατεδαφισθε λωθε, πο ν μ γνει, Χριστ

μου! ποι ψυχ θ κρατσει τν πστη της σλευτη;».

Μετ τν πτση τς Πλης δναμη ντιστσεως μειθηκε

σημαντικ, πως δεχνουν ο λλαξοπιστες κα μοιρολατρικ

στση πολλν π᾿ τ Λα, λλ κα τν Κλρο. Τ Γνος

χρειαζταν κποια δναμη, πο θ μπδιζε τν λλοτρωσ του

κα θ ξασφλιζε τν νκαμψη κα πιβωσ του. Ατ τ

δυσκολτατη, λλ κα ναγκαιτατη ποστολ, νλαβε ᾿Εκ-

κλησα, ς ᾿Εθναρχα.

᾿Αλλ κα γι τος ᾿Οθωμανος Αλωση εχε τερστια σημα-

σα. Μ ατν νομιμοποιθηκε νκη τους πνω στν Ελληνι-

κ Ατοκρατορα, ποα μ τ πρσιμο τς Πλης γινε κα

τυπικ ᾿Οθωμανικ. Η κατκτηση τν πολοπων ρωμαϊκων

δαφν (Τραπεζοντος κα κυρως Ελλδος) δν ταν παρ

λοκλρωση τς πικρατσεως τς ᾿Οθωμανικς κυριαρχας.

Τ σπουδαο μως εναι, τι τ λλοτε βρβαρο, τουρκικ

φλο τν ᾿Οθωμανν μσα σ σντομο χρνο μπρεσε ν συγ-

Τοπογραφικς χρτης τς Κωνσταντινουπλεως στος

βυζαντινος χρνους, κατ τος ποους ο περισστεροι ερο

Ναο εχαν δρυθ πρς τιμν τς Θεοτκου.

– 4 –

κροτηθε σ μα πανσχυρη ατοκρατορα κα ν νταχθε στ

σστημα τν ερωπαϊκν κρατν.

Μσα στ ρια τς ᾿Οθωμανικς ατοκρατορας θ γωνιστε

στ ξς Ελληνισμς, μαζ μ λη τ Ρωμηοσνη, ν βρε τν

δρμο του στ να γι᾿ ατν πραγματικτητα.

Πολλ χουν —ρασιτεχνικ— γραφε γι τν ρμηνεα τς

Αλσεως. Πολλς πιθσεις δχεται Κλρος, λλ κα Μονα-

χισμς π τς δυνμεις κενες, πο ναζητον εθνες κα λεγ-

χμενες συμπεριφορς κατ τς παγορεσεις τς δελογας τους.

Η παραταξιακ συνεδηση δηγε κα στν δεολογικ χρση

τν πηγν, μ συνπεια τν ναρεση τς στορικς πιστμης.

Ετσι διαμορφθηκαν δεολογματα, πο ναπαργονται χωρς

πευθυντητα, διτι λεπει πλρης γνση τν πηγν κα

συνδυαστικ ρμηνεα τους.

Η συνθης πντηση στ ρτημα πο τθεται π τος κ-

κλους ατος: «γιατ τορκεψε τ Βυζντιο», πιρρπτει τν

εθνη, στν μερδα τν νθενωτικν, πο θεωρονται πεθυ-

νοι γι τν πτση τς Ατοκρατορας. Κα σ᾿ ατ δηγε

πολυτοποηση τν φαινομνων, φειλομνη στν γνοια τν

πραγμτων στ σνολ τους. ᾿Αποτλεσμα, «γιοποηση» τς

ντιπλου μερδος τν Ενωτικν, διχαστικ θερηση τς -

στορας κα δυναμα ντικειμενικς ρμηνεας της.

Κα εναι γεγονς, τι δισταση Ενωτικν-᾿Ανθενωτικν

ταν πραγματικ κα μπορε ν θεωρηθε ς πρτος σοβαρς

διχασμς στν νετερη στορα μας, λλ κα ρζα λων τν

κατοπινν ξελξεων. Γι᾿ ατ κριβς κατ τ δυνατν πλη-

ρστερη κατανησ της (δηλ. τς διαστσεως) προσφρει να

σφαλς κλειδ στν ρμηνεα κα λων τν μεταγενεστρων

διχασμν στν πορεα το Γνους-Εθνους μας.

2. Η δισταση Ενωτικν-᾿Ανθενωτικν ποστασωνε τν δι-

πλ στση το Γνους μας ναντι τς Δσεως, κυοφορθηκε δ

στν «καθ᾿ μς ᾿Ανατολ» μετ τ μεγλο Σχσμα το 1054.

Εναι δ χαρακτηριστικ, τι κα λοι ο μετπειτα θνικο δι-

χασμο μας θ χουν σημεο ναφορς τ Δση κα τ στση

μας πναντ της.

᾿Αποφασιστικ πηρασε τ στση τς ᾿Ορθδοξης ᾿Ανατολς

ναντι τς Δσεως Αλωση το 1204 κα θεσμς τς Ονας

– 5 –

(μετ τ 1215), ς πολιορκητικ μηχαν τς Φραγκας στ Ρω-

μαϊκη ᾿Ανατολ.

Τ φιλοδυτικ ρεμα ποτελοσαν κυρως διανοομενοι κα

πολιτικο, οντες ονιτζοντες. Ο πρτοι, διτι ταυτζονταν

στς θεωρητικς τους ναζητσεις μ τος δυτικος σχολαστι-

κος, ν ο δετεροι κα γι λγους σκοπιμτητας (προσδοκα

στρατιωτικς βοθειας στν ντιμετπιση το τουρκικο κινδνου).

Ο ᾿Ανθενωτικο, κυρως κλρος, ο μοναχο κα τ ερ

λαϊκ σμα, διατηροσαν μνιμη μετ τ 1204 δυσπιστα ναντι

τς Δσεως. Ο «ντιδυτικισμς», ββαια, δν ταν θεμελωτος,

οτε φειλταν σ πλ μισαλλοδοξα. Στηριζταν σ πολ κα-

λ γνση τς φραγκοπαπικς Δσεως κα τν μονμων διαθσε-

ν της πναντι στν ᾿Ανατολ.

Ο ντιδυτικισμς τς ᾿Ανατολς συνιστοσε περισστερο ατο-

μυνα κα ατοπροστασα. Εχε ρεσματα πνευματικ κα κοινω-

νικοπολιτικά· τν πγνωση τς πνευματικς λλοτρισεως τς

χριστιανικς παρδοσης στ Δση, το φραγκικο πεκτατισμο

κα τς κφργκευσης το πατριαρχεου τς Παλαις Ρμης

(1046), ς κα τς μεταβολς του σ παπικ κρτος, μ λες τς

ενητες συνπειες.

᾿Εξ λλου, συνεδηση τν ᾿Ανθενωτικν ταν, τι τν ρθδο-

ξη ταυττητα (πο γι᾿ ατος ταν συγχρνως κα θνικ) δν

τν πειλοσαν τσο ο ᾿Οθωμανο, σο ο Φραγκολατνοι.

Η συνεδηση ατ τν ᾿Ανθενωτικν θ κωδικοποιηθε στ

κρυγμα το Αγου Κοσμ το Ατωλο (18ος α.): «Κα διατ

δν φερεν Θες λλον βασιλα, πο ταν τσα ρηγτα δ

κοντ ν τος τ δσ, μνο φερε τν Τορκον μσαθε π

τν Κκκινην Μηλι κα το τ χρισεν; Ηξερεν Θες πς

τ λλ ρηγτα μς βλπτουν ες τν πστιν κα (ν) Τορ-

κος δν μς βλπτει. Ασπρα δσ᾿ του κα καβαλλκευσ τον π

τ κεφλι. Κα δι ν μ κολασθομεν, τ δωσε το Τορκου κα

τν χει Θες τν Τορκον σν σκλον ν μς φυλη...».

Ο Πατροκοσμς δινε, τσι, πντηση στος φιλενωτικος,

χωρς μλιστα ν μπορε ν κατηγορηθε ς χθρς το λαο

θελδουλος. Ο φιλενωτικο, ντθετα, πιστεοντας στς πο-

σχσεις τς χριστιανικς Ερπης κα δεμνοι δεολογικ μαζ

της σαν πρθυμοι ν μειοδοτσουν στ θμα τς Πστεως, μ

– 6 –

ποθετικ πολιτικ προσωπικ νταλλγματα. Γι᾿ ατος

Πστη δν ταν πι πθεση μπειρας κα στση ζως, λλ

δεολογα θρησκευτικ, ποκεμενη στος ποιουσδποτε «στο-

ρικος συμβιβασμος». Ο φιλενωτικο μς κληροδτησαν τ

«ερωπαϊκ σνδρομο» κα τ θερηση τς Δσεως ς τς «κα-

θολικς μας μητρπολης», κατ τν εμνηστο Κωστ Μοσκφ.

Ο Στβεν Ρνσιμαν δικαινει τος ᾿Ανθενωτικος, ς ρεαλι-

στς κα νηφλιους κτιμητς τς καταστσεως: «Ο Βυζαντινο

διανοομενοι, πο εχαν πορρψει τ δυτικ βοθεια, ποα

π τς καλτερες συνθκες θ εχε διασσει να μικρ τμμα

το ρθοδξου δφους κα ποα περιελμβανε τν νωση

τς ᾿Εκκλησας μ τ Ρμη, κατ συνπεια τν πκταση τν

διαιρσεων ντς τς ᾿Εκκλησας, δικαιθηκαν. Η κεραιτητα

τς ᾿Εκκλησας διατηρθηκε κα μ ατν κεραιτητα το

λληνικο λαο»!

Στ σημεο ατ χρειζεται μα διευκρνηση, πο προσφρει

τ ρμηνευτικ κλειδ τς πολιτικς το Γνους-Εθνους μας ς

τν 19ον αἰώνα. Η συνντηση μ τν «Φραγκι» (κορφωση

το 1204) καθρισε κα τ στση ναντι τς ξ νατολν πει-

λς, δηλαδ τν Τορκων. Τ Εθνος, συναισθανμενο τν τουρ-

κικ κνδυνο, στρεφταν πρς τ Δση (στση νωτικν), δια-

βλποντας, μως, τν φραγκικ κνδυνο, χωρς ν ποδχεται

τν θωμανικ ξουσα, λλ κα χωρς ν μπορε ν τν πο-

τινξει «χρι καιρο», προτιμοσε κατ τν λγο το Πατροκο-

σμ τν Τορκο, πο δν πειλοσε τν στορικ ταυττητ του,

λλ πτρεπε τν στορικ συνχει του.

Ο ᾿Ανθενωτικο, πορρπτοντας τν δυτικ «φιλα» κα «συμ-

μαχα», δν μπορον ν χαρακτηρισθον νευ τρου «τουρκ-

φιλοι». Η δουλικτητα τν διανοουμνων ναντι τς «Φραγκι-

ς» ταν γι᾿ ατος οσιαστικ πειλ. Η φιλενωτικ πολιτικ

ατοκρατρων, πως Μιχαλ Ηʹ Παλαιολγος (13ος α.)

᾿Ιωννης Εʹ Παλαιολγος (φργκευσε τ 1369), συνιστοσαν

προκλσεις νυπρβλητες, λλ κα ποκαλυπτικς. Τος φ-

βους ατος νσχυσε κμη περισστερο πολιτικ κα τν

λοιπν Παλαιολγων.

Η κατκτηση «βυζαντινν» δαφν π τος ᾿Οθωμανος δν

θεωρετο πλεια γι τν Ατοκρατορα, φ᾿ σον στ δφη

– 7 –

ατ συνεχιζταν ντητα τς ᾿Εκκλησας, ποα πνευματικ

δισωζε κα τ συνχεια τς Ρωμανας. Η φραγκοκρατα, μως,

πδειξε τι δν συνβαινε τ διο κα στς φραγκοκρατομενες

περιοχς, πο μ τν διωγμ τς ρθοδξου ᾿Εκκλησας, ν δν

δικοπταν, τουλχιστον καθιστοσαν τ συνχεια ατ διατερα

δσκολη.

Εναι κοιν, λλωστε, γνμη τν βυζαντινολγων, τι στν

κατσταση πο βρισκταν στ μσα το 15ου αἰώνα Ατοκρα-

τορα κα ν δν πεφτε στος ᾿Οθωμανος, θ καταντοσε να

πλ προτεκτορτο τν δυτικν Κρατν το Ππα.

Πρπει, μως, ν παραδεχθομε, τι Ενωτικο κα ᾿Ανθενωτι-

κο, παρ τν ντθεσ τους, λειτουργοσαν ς σνθεση. Ο

δετεροι σωσαν τν ταυττητα το Γνους, λλ ο πρτοι τ

κρτησαν σ δικοπο παναστατικ βρασμ, δυναμοποιντας

τς ντιστσεις του.

3. Η δεολογικ ατ ντθεση (Ενωτικν-᾿Ανθενωτικν),

προσδιοριζμενη πως επαμε π τ στση ναντι τς Φραγκι-

κς Ερπης, νσαρκθηκε σ γετικς μορφς, σ σχματα δυ-

αδικ, πο διαμρφωναν κα τν ερτερη λαϊκ δεολογα στν

ποχ τους.

Κωνσταντνος Παλαιολγος κα Λουκς Νοταρς, γιος Μρ-

κος Εγενικς κα Καρδινλιος Βησσαρων, Γεννδιος Σχολρι-

ος κα Γεργιος Γεμιστς-Πλθων. Ο στσεις τν προσπων

ατν σφργισαν τν κατοπιν πορεα το Εθνους, συνεχιζμε-

νες μ διφορα νματα, μ τ διο, μως, περιεχμενο.

Ετσι, μφανσθηκαν ᾿Ανατολικ κα Δυτικ Παρταξη δη

στ δουλεα, πο φθνουν μχρι τν ποχ μας. Τ λλο κπρο-

σωποσαν Θεκλητος Φαρμακδης κα Κωνσταντνος Οκο-

νμος τν 19ο αἰώνα;

Στ διο δεολογικ δπολο ντσσεται κα Διχασμς το

1916 (Βενιζελικο-Βασιλικο), μφυλιακ σγκρουση π τ

1944 (στο-κομμουνιστς), μ κποιες φυσικ μικρς ποχρ-

σεις διαφοροποισεις.

Ο διαμορφομενες, μως, στ Εθνος παρατξεις λειτουργον

μνιμα μ τς διες προϋποθσεις, τ στση πναντι στν ᾿Ορ-

θδοξη Παρδοση κα τς δυτικς προκλσεις.

Η ντθεση ββαια Βενιζελικν-Βασιλικν τ 1916 ταν

– 8 –

συνπεια τς ποδοχς τν ν-

δοδυτικν διαιρσεων κα λ-

ληνοποησ τους, ν τ 1944

τ Εθνος φαινομενικ διαιρ-

θηκε —κα πλι— σ φιλοδυτι-

κος κα νατολικος, διτι τ

μαρξιστικ σστημα εναι κα

ατ γννημα τς δυτικοευρω-

παϊκς διαλεκτικς, πο μετα-

φυτεθηκε στν ρθδοξη ᾿Α-

νατολ, πως κα στισμς.

Απλοστατα ᾿Ανατολικ Παρ-

ταξις, πο παλαιτερα ταυτιζ-

ταν μ τν μδοξη Ρωσα,

συνχισε κα μετ τ 1917 ν

μνει φιλορωσικ (φιλοσοβιε-

τικ), ταυτιζμενη μνο μ -

να μικρ ποσοστ της μ τ

μαρξιστικ δεολογα.

Η δια ντθεση Ενωτικν-

᾿Ανθενωτικν συνεχζεται κα

στ δισταση σμερα ερωπαϊστν-ντιευρωπαϊστν, ταν β-

βαια, τ πβαθρο μνει πνευματικ, πως τν 15ον αἰώνα, π-

τε μπορε ν γνεται λγος γι δισταση παραδοσιακν (ρ-

θοδξων)-ντιπαραδοσιακν, πο χει εσλθει δη κα στν πο-

λιτικ χρο, ς ντθεση παραδοσιακν-κσυγχρονιστν (λων

τν κομμτων). Σημασα χει τι σ λα ατ τ ντιθετικ

σχματα «Δση» κα στση πναντ της βρσκεται στ βση

τν πραγμτων.

4. ᾿Ακριβς στ σημεο ατ φανεται πικαιρτητα τς

29ης Μαου γι τ σημεριν πραγματικτητα κα τς σγχρονες

σχσεις. Διτι ο συμπεριφορς τν προσπων ποκαλπτουν

κα τν τρπο, κατ τν ποο λειτουργε κθε φορ θνικς

διχασμς, λλ κα τς συνπεις του γι τ Γνος-Εθνος.

Εναι γεγονς, τι παρ τν ντθεση, διχασμς μπορε ν

ποβε εεργετικς πρς τ Εθνος, ταν ο ντιτιθμενοι ταυτ-

ζονται μ ατ κα ργζωνται γι᾿ ατ, μ ταυτιζμενοι μ τ

Η πολιορκα τς Κωνσταντινουπλεως π

τος ᾿Αβρους τν Ζʹ α., σ Εκνα το ΙΗʹ

α. Στ τεχη χουν τοποθετηθ Εκνες τς

Παναγας κα το Χριστο, στε ν ποτραπ

εσοδος τν εσβολων.

– 9 –

ξνα συμφροντα. Τς δο παρατξεις συνδει ττε κοιν γ-

πη πρς τ Εθνος, δ πιλογ διαφορετικν δν πορεας

κα στρατηγικς ποβλπει μνο στν σωτηρα το Γνους-Ε-

θνους (Salus Patriae).

Κλασικ παραδεγματα ο δυδες Κωνσταντνου Παλαιολγου

— Λουκ Νοταρ κα Γενναδου — Πλθωνος. Λυδα λθος δ

στ διακρβωση ατ εναι συνεργασα τους στν πκρουση

τν ναντων.

᾿Αλλ᾿ ς δομε χωριστ τς συμπεριφορς ατν τν προσ-

πων.

Ο ατοκρτορας τς δνης Κωνσταντνος ΙΑʹ Παλαιολγος

(1403-1453) ναδεχθηκε νος Λεωνδας το Εθνους. Τ δικ

του «Μολν λαβ» κφρσθηκε μ τ λγια: «Τ τν πλιν σοι

δοναι οκ μν στιν [...] Κοιν γρ γνμ πντες ατοπροαι-

ρτως ποθανομεν κα ο φεισμεθα τς ζως μν». Κανες,

λοιπν, δν μπορε ν μφισβητσει τν πατριωτισμ του, μολο-

ντι, λαβε μρος στν ονιτικ λειτουργα τς 12ης Δεκεμβρ-

ου 1452, στν ποα ναγνσθηκε τ ονιτικ διταγμα τς

Φλωρεντας. Ο λας πγωσε! Ο διος ατοκρτορας τ κου-

σε μουδιασμνος. Κα λα ατ κριβς ξι μνες πρν π τν

Αλωση...

᾿Αντθετα, Μγας Δοξ Λουκς Νοταρς π τν νεθυνη

κα παραταξιακ στοριογραφα χαρακτηρζεται φιλτουρκος. Εναι

ββαια, γεγονς, τι στν «νωση» μ τ φραγκολατινικ στοι-

χεο, στν ποα φνηκε συγκαταβατικς κα ποχωρητικς γι

πολιτικς σκοπιμτητες Κωνσταντνος, βλεπε τν ξαφνιση

το Γνους, πως δη λχθη. Γι᾿ ατν θωμανικς κα σλα-

μικς κνδυνος δν παυε ν εναι κνδυνος, λλ χι τσο

δυνατς, στε ν πηρεσει τ Γνος ποφασιστικ. ᾿Επειδ,

μως, ξ σου γαποσε κα ατς τ Γνος-Εθνος, ναδεχθηκε,

παρ τν δεολογικ ντθεσ του, μεγλος πατριτης.

Ο Λουκς Νοταρς πρξε μι προχη στν τραγικτητ

της Μορφ. Ρεαλιστικτερος μλιστα το ατοκρτορα, δν -

τρεφε ψευδαισθσεις, πως ο ρομαντικο φιλενωτικο. Γνριζε

καλ τν μετακαρλομγνεια Ερπη κα τος ντιρωμαϊκους

κα νθελληνικος, στχους της. Πλαιψε, μως, κα ατς -

– 10 –

ρωϊκ γι τν πκρουση το θωμανικο κινδνου, πορρ-

πτοντας στν πρξη κθε κατηγορα γι θελοδουλα.

᾿Αλλ κα λλοι νθενωτικο, πως μοναχικς κσμος, βο-

ηθοσε τος μυνμενους κα ατς κμη ο μοναχς.

Κατ τν ληθιν πιστμονα Στβεν Ρνσιμαν (Η Αλωση

τς Κωνσταντινουπλεως, σ. 151): «Μ τς φεδρεες του στλθη-

κε ν βοηθσει στν μυνα, πο ταν καλ ργανωμνη στς

κτς». ᾿Εξ λλου, δο γιο το Νοταρ πεσαν μαχμενοι στς

πλξεις μαζ μ τν ατοκρτορα.

Η πραγματικτητα, μως πεφλασσε στν δυστυχ πατρα

κμη μεγαλτερη τραγωδα. Πλι κατ τν Ρνσιμαν, ντικει-

μενικν κτιμητ τν πηγν: «Η καλοσνη, πο εχε δεξει

Μεχμτ στος πουργος το ατοκρτορα, δν κρτησε πολ.

Εχε πε τι θ κανε τν Λουκ Νοταρ κυβερντη τς Κων-

σταντινουπλεως. Αν ποτ ατ πρξε πραγματικ του πρ-

θεση, σ λγο λλαξε γνμη. Η γενναιοφροσνη του κολοβων-

ταν πντοτε π τν ποψα κα διφοροι σμβουλοι το συν-

στησαν ν μν χει μπιστοσνη στν Μγα Δοκα. Εβαλε τν

φοσωσ του (=το Νοταρ) σ δοκιμασα.

Πντε μρες μετ τν πτση τς Πλης κανε να συμπσιο.

Κατ τ διρκεια το συμποσου κα ν εχε βαρνει π τ

κρασ, κποιος ψιθρισε τι δεκατετρχρονος γις το Νοταρ

ταν ξαιρετικ ραος. Ο Σουλτνος στειλε μσως ναν ε-

νοχο στ σπτι το μεγλου δοκα ν᾿ παιτσει ν σταλε τ

παιδ στ σουλτνο. Ο Νοταρς, το ποου ο δο μεγαλτεροι

γιο σκοτθηκαν πολεμντας, ρνθηκε, ν θυσισει τ παιδ

του σ ττοια τχη. ᾿Αμσως κατφθασε στυνομα κα φερε τ

Νοταρ μ τν γι του κα τν νεαρ γαμβρ του, γι το

μεγλου δομστιχου ᾿Ανδρνικου Καντακουζηνο, μπροστ στ

σουλτνο. Οταν κα πλι Νοταρς ρνθηκε ν συμμορφωθε

πρς τν πιθυμα το σουλτνου, τελευταος δωσε διαταγ ν᾿

ποκεφαλισθον κα ο τρες π τπου. Ο Νοταρς ζτησε

μνο ν᾿ ποκεφαλισθον ο νοι πρν π᾿ ατν, μπως θα

το θαντου του τος κανε ν δειλισουν. Οταν σφχθηκαν

κα ο δο, γμνωσε τ λαιμ του στ σπαθ το δημου».

Ο παραταξιακο στοριογρφοι, γρφοντας λιβελλογρφημα

κα χι στορα, γι ν δικαισουν τ στση τους, στηρζονται

– 11 –

στ περ Νοταρ στ διγηση το μεγλου ντιπλου, χθρο

στν οσα, το μεγλου δοκα Γεωργου (Σ)Φραντζ.

Ο λιβελλογραφικς χαρακτρας τς «στορας» τους βεβαι-

νεται π τν παραθερηση κα ποσιπηση λων τν λλων

πηγν, πο ξιοποιε στ πακρο αθεντικς στορικς Στ.

Ρνσιμαν στ ργο του «Η Αλωση τς Κωνσταντινουπλεως»,

τ ποο δι᾿ ενητους λγους λχιστα καθλου λαμβνουν

πψη ο δικο μας λιβελλογρφοι.

Τν στορικ, μως, παξα το ργου το Φραντζ κατδειξε

μ τρπο καθαρ πιστημονικ εμνηστος διδσκαλς μου

Νικλαος Τωμαδκης στ κλασικ ργο του «Ο στορικο τς

Αλσεως».

᾿Εξ λλου, κατ τν Ρνσιμαν, « ποδιδμενη σ᾿ ατν (τν

Λ.Ν.) π τος χθρος του φρση: ῾῾Καλτερα τ σαρκι το

Σουλτνου π τν καλπτρα τν παπική᾿᾿, δν εναι σμερα

τσο σκανδαλδης, σο φανεται κ πρτης ψεως».

Οπως, μως, επε ρχαος ρτορς μας ᾿Ισοκρτης, «κοιν

τχη κα τ μλλον ἀόρατον». Η τχη τν λοιπν μελν τς

οκογενεας το Νοταρ ταυτσθηκε μ τν τχη τν μελν τς

οκογενεας το Φραντζ. Η σζυγος κα θυγατρα το Νο-

ταρ αχμαλωτσθηκαν κα «ποτλεσαν μρος τς μεγλης

φλαγγας τν αχμαλτων, πο συνδεψαν τν Αλ κατ τν

πιστροφ της στν ᾿Αδριανοπολη. Η σζυγος το Νοταρ πθανε

στ δρμο στ χωρι Μεσσνη. Ηταν π ατοκρατορικ κατα-

γωγ κα μεγαλτερη κυρα στ Βυζντιο μετ τ θνατο τς

ατοκρτειρας-μητρας κα πολμβανε βαθτατο σεβασμ, κμα

κα π τος ντιπλους το Νοταρ, γι τν ξιοπρπεια κα

τν φιλανθρωπα της».

Κα συνεχζει Ρνσιμαν: «Ο Φραντζς, πο τ μσος ναντον

το Νοταρ δν σβησε, οτε κα μ τς μοιβαες συμφορς τους

κα πο δωσε μι μικρ, δυσμεν κα ναληθ φγηση το

θαντου του, ντιμετπισε κα διος παρμοια τραγωδα. Εγινε

π δεκαοκτ μνες σκλβος στ σπτι το ρχηγο το ππικο

το σουλτνου, πρν κατορθσει ν ξαγορσει τν λευθερα

του κα τς συζγου, του, λλ κα τ δυ παιδι, πο τ εχε

βαπτσει ατοκρτορας Κωνσταντνος, κλεσθηκαν στ χαρμι

το σουλτνου! Η κρη του Θμαρ πθανε κε σ παιδικ λικα·

– 12 –

τ γρι σφχθηκε π τ

σουλτνο, γιατ ρνθηκε ν

ποκψει στς κλαστες πι-

θυμες του» (Ρνσιμαν, σ. 203).

Ποις μπορε ν μιλσει,

λοιπν, γι «προδοσα» κα λ-

λειψη πατριωτισμο στ περ-

πτωση το Νοταρᾶ; Μολοντι

πκρουε τν φιλοπαπισμ το

ατοκρτορα κα τν ονιτισμ

του, δν στρησε σ φιλοπατρα

κα ατοθυσα Ο δεολογικς

ντιθσεις ποχρησαν μπροστ

στν κνδυνο τς Πατρδος κα

τν νγκη περασπσες της.

5. ᾿Ανλογα, μως, σχουν

κα στν περπτωση τς λλης

δυδας, το Πατριρχου Γεννα-

δου κα το Γεωργου Πλ-

θωνος-Γεμιστο.

Ο Γεννδιος πιτθηκε μ σφοδρτητα στν θρησκευτικ

πιλογ το Πλθωνος, πο θλησε ν ναστσει τν ρχαα

Ελληνικ θρησκεα, καοντας συμβολικ μ ποτροπιασμ να

ντγραφο τν Νμων το Γεμιστο. Πσο μλλον, πο Πλ-

θων πβαλλε μ τ βιβλο ατ ποιν θαντου σ᾿ ατν, πο δν

θ δεχταν τ θρησκεα του!

Μ βση ατς τς προϋποθσεις κατανοονται ο κλασικς

φρσεις τν δο ντιπλων. Γεννδιος: «Οκ ν φαην λλην

εναι, τι χριστιανς εμι». Πλθων: «Ελληνες σμν τ γνος,

ς τε φων κα πτριος παιδεα μαρτυρε».

Ο πρτος, μως, δλωνε, τι δν εναι εδωλολτρης, ν

δετερος μαρτυροσε τν καταγωγ του. Τν καταγωγ, μως,

ατ δν τν ρνετο κα λληνικτατος στν παιδεα του

Γεννδιος, π γπη δ στν διο Ελληνισμ πδειξαν κα ο

δο τν δια στση ναντι το Γνους-Εθνους στ Σνοδο τς

Φερρρας-Φλωρεντας (1438/39).

Στ διλογο μ τν Λατινισμ συμπεριελφθη κα Πλθων

Εκνα τς Παναγας Βλαχερντισσας,

τλη ΙΓʹ α.

– 13 –

ς καντατος φιλλογος κα παλαιογρφος. Κα ατς νταπο-

κρθηκε μ προθυμα, διτι πστευε τι παπισμς πειλοσε

τν Ελληνισμ.

Σ᾿ ατ ταυτιζταν πλυτα Πλθων μ τ Γεννδιο, λλ

κα τν Μρκο τν Εγενικ, μ τν ποο δωσε κοιν μχη

στ Σνοδο, γι ν ποδειχθον ο πανουργες τν Λατνων. Γι᾿

ατ μεταξ κενων, πο δν πγραψαν τν νωση, ταν κα

Πλθων. Ο ατοκρτορας, σεβμενος κα ατν κα τν γιο

Μρκο, τος φυγδευσε μυστικ γι ν μ ξεσπσει πνω τους

μνη τν Λατνων.

Η ποστροφ πρς τν Παπισμ ταν στ πρσωπο ατ

κοιν, διτι κε ντπιζαν τν μεγαλτερη πειλ γι τ Γνος,

στω κα ν τν ντιμετπιζαν διαφορετικ, Πλθων μ στροφ

στν λληνικ ρχαιτητα, Μρκος δ κα Γεννδιος μ τν

δισωση τς λληνικτητας μσ τς πατερικς ᾿Ορθοδοξας.

Ββαια θ μποροσε ν λεχθε, τι γπη πρς τ Εθνος εχε

κα καρδινλιος Βησσαρων. Η προσχρησ του, μως, στν

Παπισμ κα ποστριξη κ μρους του τς Ονας κα

προπαγνδισ της στ Γνος πδειξε τ μεγλο λθος τς

πιλογς του, πως κα λων τν λατινοφρνων.

Ο Βησσαρων εναι ρχτυπος μις λλης διαστσεως τν

διχασμν μας. ᾿Αναμφβολα δν γαποσε τ Γνος πως Πλθων,

διτι οσιαστικ τ παρδιδε στς δυνμεις κενες, πο περ-

γζονταν τν στορικ ξαφνισ του. ᾿Αρκε ν σκεφθε κανες

τς χιλιδες τν ποδεχθντων τν Παπισμ τν Ονα στ

Μεγλη Ελλδα, στος μετπειτα αἰῶνες. Μαζ μ τν ᾿Ορθοδοξα

χασαν κα τ γλσσα τους κα π τν Ελληνισμ τους μνο

νμνηση τος μεινε κα νοσταλγα.

᾿Απ τν λλη πλευρ, οτε γιος Μρκος, οτε Πλθων

μπορον ν χαρακτηρισθον φιλτουρκοι, μολοντι δετερος

γι λγους τακτικς προτεινε σ κποια στιγμ τν δημιουργα

δυαδικς ατοκρατορας μεταξ Ελλνων κα ᾿Οθωμανν, γι τ

δισωση το Γνους κα τς ατοκρατορας. Η πρταξη το Εθνους

στ παραπνω πρσωπα ταν δεδομνη στω κα ν κποιοι

στχησαν στς πιλογς τους.

Η τατιση μ λλτριες δυνμεις κα μλιστα μ κενες πο

πιβουλεονται μπορον ν βλψουν καρια τ Εθνος, εναι

– 14 –

τ μεγλο πρβλημα. Κα ατ πραξε λ.χ. ργτερα π-

σκοπος Τρκκης Διονσιος, πονομασθες Σκυλσοφος ( 1611).

Παρ τν φιλοπατρα του, προσχρησε στν Παπισμ,

περιμνοντας μταια βοθεια κα ποστριξη στς ξεγρσεις του

(1601 κα 1611).

Σ᾿ ατς τς περιπτσεις, πο θ πληθυνθον στος τελευ-

ταους αἰῶνες τς ᾿Οθωμανοκρατας, συνεργασα μ τς ξνες

δυνμεις θ περβε τ ρια τς συμμαχας, μεταβαλλομνη

ατχρημα σ ποταγ, πο σμαινε ταυτχρονα πλεια γι τ

Εθνος.

Ατ δλωναν ο εδικο ροι, πο πλσθηκαν στ χρνια τς

δουλεας: τουρκεω τουρκζω κα φραγκεω φραγκζω.

Σημασα δ χει τι ο ροι ατο, πο καθιερθηκαν π τν

πικρ μπειρα το ποδολου Γνους μας, πονοοσαν, τι

τατιση μ τς χθρικς δυνμεις συνετελετο μ τν πλεια

τς Πστεως-᾿Ορθοδοξας, ποα (τατιση) συνεπφερε κα τν

πλεια γι τ Γνος.

Ατ δ συνβαινε κμη κα στν περπτωση διασσεως τς

γλσσας, πο, πως τ πργματα ποδεικνουν, δν ρκε, γι

ν σσει μνη τν θνικ ταυττητα. Ο Καππαδκες λ.χ. στν

Μικρασα χασαν τ γλσσα τους, λλ μσ τς ᾿Ορθοδοξας

διετρησαν τν Ελληνισμ τους. ᾿Αντθετα ο Βαλαδες στ Δυτικ

Μακεδονα διετρησαν τ γλσσα, λλ τορκευσαν, ταν χασαν

τν Πστη τους, τν ᾿Ορθοδοξα. Τ 1821 δικαιθηκε Μρκος

Εγενικς κα χι Βησσαρων.

6. Ο διχασμο στν ποχ τς Αλσεως, μνοντας στ ρια

τς δεολογας, δν πβαιναν βλαπτικο γι τ Εθνος-Γνος.

Τ ντθετο, μως συνβαινε, ταν συνετελετο προσχρηση στς

πιβουλευμενες τ Εθνος δυνμεις, πο προϋπθετε κα τν

σωτερικ τατιση μαζ τους. Ατ θ σχει κτοτε ς μετα-

κνητος καννας.

Η πρταξη το Εθνους παργει θνοκεντρικτητα κα προσ-

λωση σ᾿ ατ μχρις σχτων. Ο Μρκος ᾿Εφσου, πατριρ-

χης Γεννδιος, Πλθων σαν θνοκεντρικοί· Βησσαρων, κα-

τ τν δικ μου κτμηση, χι. Ο πατριρχης Γεννδιος, Πλθων,

γιος Μρκος, Λ. Νοταρς προταξαν τ Εθνος, πως κμη

κα μαρτυρικς ατοκρτορς μας Κωνσταντνος Παλαιολγος.

– 15 –

Η ναζτηση ξωτερικς βοθειας δν ταν γι᾿ ατος ποταγ

σχετικοποηση το Εθνους στ συνεδησ τους. Η θνοκεν-

τρικτητα, ξ λλου, εναι τ παρατητο θεμλιο κθε ξωτερικς

πολιτικς.

Η συνεδηση το προτεκτορτου, πο καλλιεργθηκε μετ

τν δρυση το Ελληνικο Κρτους (1830), δγησε

πανειλημμνα στν πταξη το θνικο συμφροντος στ συμ-

φρον τς ποιασδποτε «προστατευοσης Δυνμεως» κα στν

ποταγ σ ξνα κντρα λψεως τν ποφσεων. Κα ατ συχν

μ τ πρσχημα το διεθνισμο, πο σμερα γινε Οκουμενισμς

κα Παγκοσμιοποηση. ᾿Αληθιν μως οκουμενικ συνεδηση

μπορε ν πρξει μνον κε, που σχει γπη πρς τ

Εθνος. Ο νθρωπος χωρς πατρδα κα θνικ συνεδηση δν

εναι παρ οκουμενικς τυχοδικτης κα πλνης στν ρημο

το τομισμο του.

Η φαρμογ, συνεπς, θνοκεντρικς πολιτικς εναι δια-

τερα σμερα ναγκαα, ς προϋπθεση στορικς πιβισεως τσο

στν Ερωπαϊκ Ενωση, σο κα στν πλανητικ κοινωνα τς

Νας ᾿Εποχς κα τς Νας Τξεως πραγμτων.

Ο Αλσεις το 1204 κα το 1453 πειλοσαν γεωγραφικ

σνορα κα προκλεσαν δουλεες σωμτων. Η ψυχ κα τ φρ-

νημ μας, μειναν δολωτα κα γι᾿ ατ πιβισαμε,

κατορθνοντας ν φθσουμε στ 1821.

Σμερα τ σνορ μας βρσκονται στν ψυχ μας. Ατ

πειλεται μ να (τρτη) Αλωση. Η Υπερδναμη τς Νας ᾿Εποχς,

μ λες τς συνιστσες της, χει ποβε «καθολικ μας μητρ-

πολη» κα μνιμο σημεο ναφορς, καθορζοντας κα προσδιο-

ρζοντας σνολο τν θνικ μας βο, κα ατ τ φρνημ μας

μ τν ξωπροσδιοριζμενη παιδεα.

Χρειζεται, συνεπς, παρλληλη καλλιργεια τς θνοκεντρι-

κτητας, χι ς σωβινιστικ χθρτητα, λλ᾿ ς λυτρωτικ

ντβαρο στν οκουμενιστικ δοστρωτρα (πολιτικ κα πνευ-

ματικ), πο σοπεδνει τ φρνημα κα κθεμελινει τ σν-

ορα τν ψυχν κα συνειδσεν μας.

Αν τ Εθνος κα Πατρδα δν κυριαρχον μσα μας, -

ποδεχμεθα τν ξαφνισ μας π τν στβο τς στορας.

Κα ατ τ ργο (καλλιργεια τς θνοκεντρικτητας), μετ

– 16 –

τν λωση τς παιδεας μας, μνο ᾿Εκκλησα ς ν Χριστ

κοινωνα κα « πατριωτισμς τν Ελλνων», κατ τ

κροτελετιο ρθρο το Συντγματς μας, μπορον ν πραγ-

ματοποισουν.

Μσα π ατ τν καλλιργεια τν ψυχν θ φθσουμε

στν ντητα τν Πατρων μας το 15ου αἰώνα, περβανοντας

τς διχοστασες μας κα πιτυγχνοντας τν ντητα το

φρονματος κα τν καρδιν μας.


Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ